هفتبرکه – مریم مالدار: در قفسه بسیاری از عطاریها، کنار اسپند، بومادران، کاکوتی و دیگر گیاهان دارویی، سنگی آبیرنگ به نام نیل به چشم میخورد. برخی از مردم آن را مناسب رنگرزی میشناسند و بسیاری از مردم هم آن را وسیلهای برای دفع چشمزخم، زدودن انرژیهای منفی و انجام برخی آیینهای سنتی، از جمله «نیل کرده» در شب آخرین چهارشنبهی ماه صفر. یعنی امروز، که مصادف شده با ۲۰ مرداد ۱۴۰۵.
نیل، رنگی آسمانی از هندوستان
نیل در واقع یکی از قدیمیترین رنگدانههای طبیعی جهان است که رنگ آبی تیره تا نیلی ایجاد میکند. تاریخنگاران مبدا این گیاه را کشور هند دانستهاند و واژه سانسکریت nila هم به معنای آبیرنگ است. هند برای قرنها بزرگترین تولیدکنندهی نیل جهان بود و صادرات این رنگ نقش مهمی در تجارت جهانی ایفا میکرد. حتی واژه indigo در زبانهای اروپایی از واژه لاتین indicum به معنای «رنگ هندی» گرفته شده است.
قدمت استفاده از نیل به بیش از پنج هزار سال پیش میرسد. تمدنهای مصر، بینالنهرین، هند و ایران از این رنگ برای رنگرزی پارچه استفاده میکردند. تا پیش از تولید نیل مصنوعی در اواخر قرن نوزدهم، این رنگ یکی از ارزشمندترین کالاهای تجاری جهان محسوب میشد و در برخی دورهها همسنگ ادویه و ابریشم ارزش اقتصادی داشت.
نکته جالب آنکه برگهای این گیاه سبز هستند و برخلاف تصور عمومی، رنگ آبی در آنها دیده نمیشود. ماده اولیه موجود در برگها، ترکیبی بیرنگ به نام «ایندیکان» است که طی فرآوری به رنگ نیلی تبدیل میشود. امروزه دو نوع نیل در بازار وجود دارد؛ نیل طبیعی که از گیاهان استخراج میشود و نیل مصنوعی که از اواخر قرن نوزدهم به روش شیمیایی تولید شده و بخش عمده بازار جهانی را در اختیار دارد. به همین دلیل، هر مادهای که امروز با نام نیل در عطاریها عرضه میشود، الزاماً منشأ گیاهی ندارد.
فرآوری نیل
اگر برایتان سوال است که نیل چگونه تولید میشود، به شکلی مختصر باید بگویم تولید نیل طبیعی فرآیندی چند مرحلهای است که بر پایه تخمیر و اکسیداسیون انجام میشود.
پس از برداشت، برگها در مخازن آب قرار میگیرند تا تخمیر شوند. در این مرحله، آنزیمهای طبیعی گیاه ماده «ایندیکان» را تجزیه میکنند. سپس مایع حاصل را به شدت هم میزنند تا اکسیژن وارد آن شود. تماس با هوا باعث تشکیل رنگدانه آبی «ایندیگوتین» میشود. در ادامه، ذرات آبیرنگ تهنشین شده، جمعآوری، شسته و خشک میشوند و در نهایت به صورت پودر یا قالبهای فشرده به بازار عرضه میشوند. به بیان دیگر، رنگ نیلی محصول واکنشهای شیمیایی طبیعی پس از برداشت گیاه است و نه رنگ اولیه برگها.
قداست رنگ نیلی
نیل، در اصل رنگدانهای طبیعی است که از گیاهان رنگزا به دست میآید و هزاران سال در رنگرزی پارچه و صنایع دستی کاربرد داشته است. اما آنچه این ماده را از بسیاری از رنگهای طبیعی متمایز میکند، تنها پیشینه صنعتی یا کشاورزی آن نیست، بلکه جایگاهی است که در فرهنگ مردم یافته است و با مفاهیمی چون حفاظت، نظر، چشم زخم و…پیوند خورده است.
پژوهشگران مردمشناسی معتقدند که قداست یا خاص بودن رنگ آبی تنها به ایران محدود نیست. در بسیاری از فرهنگهای خاورمیانه، مدیترانه، شمال آفریقا و آسیای غربی، رنگ آبی نماد آرامش، آسمان، آب و حفاظت به شمار میرود.
همین پیشینه فرهنگی سبب شده است که اشیای آبیرنگ، از مهرههای چشمزخم برای آویز کردن در خانه و ماشین گرفته تا دستبند، گردنبند برای استفاده شخصی در آیینهای مردمی جایگاهی ویژه پیدا کنند.
با وجود پیشینه فرهنگی گسترده، تاکنون هیچ پژوهش علمی معتبر نشان نداده است که نیل بتواند از نظر فیزیکی یا پزشکی موجب دفع چشمزخم، انرژی منفی یا بلا شود. هر چند داستان آنها که به قول گراشیها، «شو اَ دِل با» کاملا متفاوت است.
نیل در باور گراشیها
اگر از قدیمیهای گراش بپرسید «نیل بر چه خشن؟» سرراست میروند سراغ یک کلمه، «بر نظر»؛ و در ذهنشان نقش یک نقطهی گردِ مرتبِ آبی، درست وسط پیشانی نوزاد تازه بهدنیا آمده، شکل میگیرد.
در باور مردم گراش، مهمترین کاربرد نیل به روزهای پس از زایمان مربوط میشود. رسم بر این بوده است که با نیل، پیشانی نوزاد و مچ دست و پای مادری را که تازه زایمان کرده، رنگ کنند. قدیمیها معتقد بودند این کار مادر و کودک را از آسیب جن و انس دور نگه میدارد تا دوران حساس پس از تولد با آرامش برای مادر و نوزاد سپری شود.
نیل فقط کاربرد آیینی نداشت و گاهی پای آن به درمانهای سنتی هم باز میشد. اگر نوزادی تب شدیدی میکرد یا به تعبیر قدیمیها «طبیعت میکرد»، پیش از آنکه او را به پزشک یا بیمارستان برسانند، زیر چشمهایش را نیل میکردند. بر این باور بودند که تب شدید ممکن است باعث لوچ شدن کودک شود و نیل میتواند از این اتفاق جلوگیری کند. البته این باور ریشه در طب سنتی و فرهنگ عامه دارد و از نظر پزشکی تأیید نشده است. با این حال، نکته قابل توجه آن است که خانوادهها معمولاً پس از انجام نیل، کودک را برای درمان به مراکز درمانی نیز میرساندند.
یکی دیگر از کاربردهای شناختهشده نیل در گراش، مقابله با چشمزخم است. روی تختههای نمک، علامتی شبیه «بهاضافه» همراه با چهار نقطه در چهار گوشه آن با نیل کشیده میشود و سپس آن را در حیاط یا گوشهای از خانه قرار میدهند. به اعتقاد مردم، این نشانه از خانه و اهل آن در برابر «نظر» یا همان چشمزخم محافظت میکند. شاید اگر آن تختههای نمک زبان داشتند، رازهای عجیب و غریبی را برایمان فاش میکردند.
گرچه کاربرد نیل برای محافظت از نوزاد و کودکان از شر چشمان شور است، پوشیدن لباسهای رنگ نیلی و گاه زرد در مراسمهای شادی هویدای محافظت از خویش در برابر چشمزخم است.
نیل در زبان و فرهنگ شفاهی مردم گراش هم حضوری هرچند کمرنگ، اما جالب دارد. اگر کسی درباره زیبایی یا زشتی فردی اظهار نظر کند، ممکن است در پاسخ بشنود: «نیل ساوِزه!» عبارتی که بیشتر از آنکه معنای تحتاللفظی داشته باشد، نوعی دهنکجی، بیاعتنایی یا پاسخی کنایهآمیز به قضاوت دیگران محسوب میشود. یا در این شعر قدیمی:
نیل ساوزه، نمک تُورزه / هر که اما اشناوه، له خلا اینی، اشنشا لزه!
نیل در شاو چارشمبد آخر صفر
نقش نیل در مراسم شب چهارشنبه آخر ماه صفر نیز بسیار پررنگ است. پشت دست یا روی شکم نوزادان و حتی کودکان بزرگتر، همان علامت معروف را با استفاده از چوبپنبه و نیل نقش میبست. قدیمیها میگفتند این کار باعث میشود شخصیت افسانهای یعنی «پیرزنه چارشمبد آخر ماه صفر» سراغ بچهها نیاید. حالا اینکه این علامت مخصوص و اسم «پیرزنه» چقدر میتواند برای کودک بیچاره رعب و وحشت ایجاد کند جای خود دارد!
البته مراسم چارشمبد آخر ماه صفر فقط به نیل ختم نمیشود. میتوانید با جستجوی کلمه «چارشمبد» در هفتبرکه، تمام گزارش و یادداشتها را از این باور در هفتبرکه بخوانید (اینجا).
خلاصه مطلب، با نزدیک شدن به شب چهارشنبه آخر ماه صفر، اگر دیدید مادر و یا بزرگترهای خانه دنبال نیل و چوبپنبه میگردند، بیدلیل نیست و خیلی تعجب نکنید! ما هیچ مسئولیتی در قبال نیل کردن پیشانی، شکم، مچ دست یا تخته نمک نداریم؛ فقط اگر پیرزن چهارشنبه آخر ماه صفر را دیدید، سلام ما را هم به او برسانید.
