هفت‌برکه – نوریه بلبل: امسال که به لطف خدا جامه‌ی بهار بر تمام منطقه پوشیده شده، همه پای سفره‌ی بهار نشسته‌اند، حتی حیوانات. انسان‌ها با یک کیسه‌ی پارچه‌ای یا پلاستیکی پا به دشت و صحرا و کوه می‌گذارد و بهره‌ی خود را از سفره‌ی طبیعت برمی‌دارد؛ چه علف‌های خوردنی باشد و چه قارچ‌های کوهی؛ خِئر و اَکار. اما بهره‌برداری از بهار اینجا تمام نمی‌شود و حیوانات نیز سهم خود را از این جامه‌ی سبز می‌گیرند.
برای حیوانات فرقی نمی‌کند که بهار کوتاه است و چند هفته بیشتر مهمان نیست و جای خود را به گرما و تابستان می‌دهد. آنها بودن در لحظه را خوب درک کرده‌اند و از بهار تنها یار دیرین‌شان را می‌شناسند؛ علف! امسال که مانند گذشته و سال‌های خَش [خوب]، هر جا چشم بگردانی یَک کَد بهار شده و علف‌ها با نظمی هماهنگ کنار هم چشم‌نوازی می‌کنند، بیش از هر زمان دیگری باید سنت «گیاه زَتَه» را زنده نگه داشت. گیاه زته به فرآیندی گفته می‌شود که علوفه‌ی بهاری درو، بستهبندی، خشک و ذخیره می‌شود تا در ماه‌های گرم و خشک که زمین‌ها از سبزی خالی می‌شود، به مصرف دام برسد.
گیاه زته زمان دارد: از جیری کرده تا بزگ واکرده
«گیاه زَتَه» زمان دارد یعنی شما نمی‌توانید هر وقتی آن را انجام دهید. اول باید علف‌ها کمی از حالت تَر یا خیسی در بیایند و رو به زردی بروند، اما زردی آن در حد خشکی کامل نباشد. در این حالت علف‌ها آماده‌ی «جیری» هستند.
«جیری» همان شیوه‌ی سنتی کمباین است که با دست و داس یا کَرزه‌بُل انجام می‌شود. این علف‌چینی سنتی داستان‌های زیادی دارد. اگر پای نَقل قدیمی‌ها بنشینید، محال است خاطرات شاد و مفرحی از روزهای جیری کردن نداشته باشند. البته جیری کردن زمان خاصی دارد، یعنی شما نمی‌توانید وقتی خورشید در وسط آسمان جولان می‌دهد جیری کنید؛ یا شب، چون ممکن است حیوانات موزی که در لابه‌لای علف‌ها زندگی می‌کنند برای شما شگفتانه به همراه داشته باشند! وقت آن قبل از طلوع خورشید است، زمانی که آسمان کم‌کم رنگ می‌گیرد و روشن می‌شود. معمولاً هر وقت هوا سر سازگاری داشته باشد می‌توان جیری کرد، حتی عصرها.
جیری که انجام شد، نوبت به استراحت علف‌ها می‌رسد. علف‌ها را در آفتاب پهن می‌کنند تا آفتاب به آنها بتابد و «بِزگ» شوند، یعنی همان گرفتن خیسی‌های مانده در علف‌ها. این کار باعث می‌شود که علف‌ها از آفت‌هایی که ممکن است در حین خشک شدن بزنند جلوگیری کند.
از پیچیدن تا دسته‌بندی و انبار کردن
بعد از گذشتن از پیش مراحل آماده‌سازی، فرایند «گیاه زَتَه» رسماً آغاز می‌شود. این میراث قدیمی شاید در نظر ساده باشد اما پیچیدگی‌های خودش را دارد. ابزار کار آن بر خلاف پیچیدگی‌هایش ساده است، یک چوب در اندازه‌ی دو وجب مردانه که صاف و نرم باشد و یک بغل و مچ دست قدرتمند که بتواند علف‌ها را درهم لوله کند و بپیچد.
پیچاندن و لوله‌کردن علف‌های درهم بیشتر از آن که یک مهارت باشد، میراثی‌ست که باید از گذشته به ارث برده باشید. کار کردن با یک چوب و پیچیدن و لوله کردن علف‌ها چیزی نیست که همه بتوانند انجام دهند، چون اگر اینطور بود همه این کار را انجام می‌دادند! البته قبل از همه‌ی این حرف‌ها، یادمان نرود که این کارها به این بستگی دارد که هر سال چقدر بهار می‌شود.
کار با لوله کردن و پیچیدن علف‌ها تمام نمی‌شود و اصل قضیه به بستهبندی [دسته‌بندی] و خشک کردن و در نهایت ذخیره‌سازی آن برمی‌گردد. این مراحل یکی از مهم‌ترین مرحله‌‌های کار است، چون اگر به‌خوبی انجام نشود ممکن است کل زحمت‌های بهاره هدر برود. بستهبندی [دسته‌بندی] کردن گیاه‌ها هم مهارتی دیگر است که دو نفر باید طناب‌های بلند گیاهی را طوری درهم گره بزنند که طول آن برسد به یک متر یا کمتر.
مرحله‌ی خشک کردن گیاه نیز آدابی دارد و رعایت کردن آن با توجه به معماری خانه‌های امروزی کمی سخت است، چون این روزها مدرنیته وارد معماری خانه‌ها شده و خانه‌هایی که مانند قدیم چهارطرفه باشند و پَرواسِه و راغبو داشته باشند کم است. علف‌های لوله شده باید به صورت افقی و کنار هم روی پَرواسه و یا راغبو چیده شود تا خورشید به آن بتابد و خشک شود. البته نباید رطوبت به آنها برسد. باید گوش به زنگ پیش‌بینی‌های هواشناسی ماند که اگر باران در کار است، گیاه‌ها جمع شود و به جای خشک برده شود تا بشود برای ماه‌ها و حتی سال ذخیره داشت. در آخر، شما می‌مانید و انباری از علوفه‌های خشک‌شده که با روش سنتی آماده شده‌اند و می‌توانید آنها را به حیوانات بدهید.
گیاه زته، نماد قدردانی از طبیعت
با وجود گسترش روش‌های صنعتی تولید علوفه در سال‌های اخیر، هنوز هم بسیاری از شیوه‌های سنتی جایگاه ارزشمند خود را از دست نداده‌اند. روش‌های اصیل سنتی همچنان هویت فرهنگی و تاریخی ما را شکل می‌دهند. «گیاه زَتَه» فقط یک کار ساده‌ی کشاورزی نیست بلکه نمادی از اتحاد با طبیعت و احترام به زمان و قدردانی از فصل بهار است. امسال که بعد از چند سال این نعمت خدادادی نصیب‌مان شده، می‌توانیم قدر آن را بیشتر بدانیم.
گزارش تصویری مرحله به مرحله
مجید افشار نیز فرآیند گیاه زته را در یک مجموعه عکس به تصویر کشیده است. این گزارش تصویری را در این خبر هفت‌برکه ببینید.
