هفت‌برکه: نوروز ۱۳۹۶ با برپایی «خونه کدیم»، روزهای خوش خانه شهیدان عظیمی به عنوان موزه مردم‌شناسی گراش بود. اما با وجود همه فعالیت‌ها، مرمت خانه‌ای که قرار بود موزه مردم‌شناسی باشد نیمه‌تمام رها شده است و گرد فراموشی روی آن همه اشیا باارزش تاریخی نشسته است. بیشتر روزها درِ این خانه بسته است. در نبودن موزه، آنچه می‌ماند حسرت فرصت‌های ازدست‌رفته است و عبرت برای کارهایی که باید کرد.
۱۳ شهریورماه در تقویم «روز ملی مردم‌شناسی» است و به همین بهانه به رویای راه‌اندازی موزه‌ی مردم‌شناسی گراش برگشتیم. ایده‌ای که از ۲۷ سال قبل، با برگزاری یک نمایشگاه در گراش آغاز شد و ۱۱ سال پیش در خانه شهیدان عظیمی شکل گرفت. اشیا تاریخی آماده و محل موزه مشخص است. اما شش سال پس از آغاز مرمت موزه مردم‌شناسی، هنوز درهای این موزه به روی مردم بسته است.
در این پیگیری خبر، عبدالعلی صلاحی و محمد خواجه‌پور، از فعالان میراث فرهنگی، از اقدامات مردمی برای ایجاد موزه گفتند و با سیدعفیف‌الدین زندوی، رییس اداره میراث فرهنگی گراش، و عبدالحمید عالمی، کارشناس بودجه فرمانداری گراش، در مورد وضعیت کنونی این موزه گفتگو کرده‌ایم.
در جمع‌بندی باید گفت برای ساخت موزه، انجمن‌های مردمی با تمام توان کار را به پیش بردند، اما وقتی نوبت به دولت رسید، گرد فراموشی روی این خانه نشست. البته هنوز امیدهایی وجود دارد و یک موزه بزرگ‌تر در راه است.
تولد ایده‌ی موزه از یک نمایشگاه
تاریخ ۲۷ساله به ما می‌گوید، خود ایده‌ی طراحی و اجرای یک موزه‌ی مردم‌شناسی در گراش وارد بخشی از مطالعات تاریخی این شهر شده است! عبدالعلی صلاحی، از اعضای گروه گردآورندگان فرهنگ گراشی، سیر زمانی این موضوع را برای هفت‌برکه ارسال کرده است.
در سال ۱۳۷۸ در زمانی گراش هنوز بخش بود، «انجمن میراث فرهنگی گراش» با حضور مدیر کل میراث استان، دکتر بحرالعلومی، تشکیل شد. مهمترین اقدام این انجمن گردآوری بیش از دو هزار قطعه اشیای قدیمی و ابزارهای مشاغل سنتی، پوشاک، و سایر لوازم بود.
یک سال بعد، در سال ۱۳۷۹، گروه گردآورندگان فرهنگ گراشی، نمایشگاه آثار تاریخی و اشیای قدیمی را در استادیوم ورزشی شهدای گراش و سالنی که این روزها آکادمی تنیس روی میز است، برگزار کرد و با استقبال چشمگیر مردم، به دو برابر شدن اشیا طی روزهای برگزاری نمایشگاه منجر شد؛ استقبالی که نشان داد مردم برای پاسبانی از تاریخ و فرهنگ خود مشتاق‌تر از هر کسی هستند.
استقبال از این نمایشگاه، ایده‌ی داشتن یک موزه و محل دائمی برای نمایش اشیا را شکل داد. در سال ۱۳۸۰، نخستین درخواست ایجاد «موزه مردم‌شناسی گراش» با ارسال گزارش و آمار از اشیای قدیمی از سوی همین گروه به اداره کل میراث فرهنگی فارس، پیگیری شد.
سال ۱۳۸۴ یکی از نقطه‌‌های عطف در عملی شدن این ایده بود. سرانجام مکانی برای این موزه مشخص شد. مرحوم زین‌العابدین محبی، خیّر و سرمایه‌دار نام‌آشنای گراشی، خانه‌ی قدیمی فانی‌لاری در محله برا و در نزدیکی مسجد سیف‌الدین را برای تبدیل به موزه اهدا کرد و در همان سال، مجوز احداث موزه از دکتر نصرتی، مدیرکل وقت موزه‌های کشور، گرفته شد.
محمد خواجه‌پور در مورد سرنوشت اولین گزینه برای موزه مردم‌شناسی گراش می‌گوید: «محل تعیین شده برای موزه از نظر کارشناسان میراث فرهنگی تایید نشد و گزینه‌های دیگر برای موزه مردم‌شناسی روی میز قرار گرفت. یکی از گزینه‌ها، خانه محسن‌زاده در ابتدای خیابان آبیاری بود که مالکین، آن زمان راضی به فروش نشدند و در نهایت با همکاری خانواده عظیمی و به ویژه مادران شهیدان عظیمی، خانه‌ای در نزدیکی مجموعه تاریخی هفت‌برکه برای موزه خریداری شد.»
۱۱ سال پس از راه‌اندازی موزه‌ی مردم‌شناسی گراش، موزه کجاست؟
صلاحی می‌گوید: «در سال ۱۳۸۷، مکان موزه از خانه‌ی فانی‌لاری به خانه‌ی شهیدان عظیمی تغییر کرد و با بخشیدن دو-سوم مبلغ از سوی ربابه ابدی عظیم‌زاده، مادر شهیدان عظیمی، به میراث فرهنگی، این خانه برای تبدیل آن به موزه در نظر گرفته شد. زین‌العابدین محبی نیز هزینه‌ی تعمیر بخشی از خانه را متقبل شد.»
سال ۱۳۸۸ گراش شهرستان شد و امیدها برای به سرانجام رسیدن آرزوی موزه مردم‌شناسی گراش بیشتر شد. در سال ۱۳۹۱، با سفر فریدون فعالی، مدیر کل وقت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان فارس به گراش، این موضوع مطرح شد (+). فعالی ایجاد موزه را به زمان ثبت این خانه موکول کرد و قول همکاری در پروسه ثبت این محل را داد. (خبر در هفت‌برکه)
تیرماه ۱۳۹۴ اداره میراث فرهنگی گراش به سرپرستی جواد اسدی افتتاح شد. در نبودن یک مکان برای استقرار اداره، قرار شد که خانه شهیدان عظیمی همزمان با موزه مردم‌شناسی، محل اداره میراث فرهنگی نیز باشد. با استقرار این اداره، مرمت‌هایی در خانه شهیدان عظیمی نیز آغاز شد. از سال ۱۳۹۷ تا امروز عفیف‌الدین زندوی سکاندار میراث فرهنگی گراش شد.
سال ۱۳۹۶ اوج رونق موزه مردم‌شناسی گراش بود. انجمن ایکوموس پس از دوره برگزار «خونه کدیم»، سومین خونه کدیم را در خانه شهیدان عظیمی برنامه‌ریزی کرد. برای آماده شده خونه کدیم، انجمن ایکوموس گراش، انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گروه گردآورندگان فرهنگ گراشی به کمک اداره میراث فرهنگی آمدند تا چینش وسایل در خانه انجام شود و در تمام شب‌های نوروز ۱۳۹۶ چراغ‌های این خانه روشن باشد.
اما با پایان خونه کدیم، کم‌کم گرد فراموشی بر اشیای موجود در موزه مردم‌شناسی گراش نشست. باران سیل‌آسا دی‌ماه ۱۴۰۰ نیز علت دیگری بود که بخشی از سقف بخش جنوبی خانه آوار شود و درهای این موزه کاملا بسته بماند (خبر در هفت‌برکه).
زندوی: با این بودجه‌های قطره‌چکانی، امیدی به ساخت موزه نیست
سید عفیف‌الدین زندوی که از سال ۱۳۹۷ مدیر اداره میراث فرهنگی گراش است، اداره‌اش در خانه‌ی شهیدان عظیمی قرار دارد. اداره میراث فرهنگی از آن ادارات تک‌کارمند گراش است که بیشتر روزها درش بسته است. به همین دلیل، به گفتگوی تلفنی رضایت دادیم. زندوی خبر داد سرپرستی اداره میراث شهرستان مهر نیز به او سپرده شده است و اگر ماموریت‌های ضروری شیراز را هم در نظر بگیریم، عملا اداره‌ای که سه وظیفه‌ی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را با هم برعهده دارد، در گراش با کمتر از یک نفر فعالیت می‌کند.
بسته بودن درهای موزه مردم‌شناسی حتی فرصت عکاسی را نیز از ما گرفت.
زندوی در مورد آخرین وضعیت خانه شهیدان عظیمی می‌گوید: «سال ۱۴۰۴ تخصیص بودجه برای پروژه‌ها صفر بوده است و در دو سال اخیر، بودجه‌ای برای خانه شهیدان عظیمی در نظر نگرفته‌ایم. در ابتدا با پیمانکار مشکل داشتیم. الان سقف خانه‌ی شهیدان عظیمی درست شده است. ایزوگام هم خریداری شده. پیمانکار رسمی آماده است و در مناقصه انتخاب شده و این پروژه جزو پیمان قبلی او است. من با خود فرماندار هم صحبت کردم و در خانه‌ی شهیدان عظیمی یک نماسازی داخلی داریم و کف‌سازی که مصالح آن را داریم.»
تکلیف وسایل زیادی که مردم اهدا کردند و برای راه‌اندازی این موزه گردآوری شد، چه می‌شود؟ زندوی می‌گوید: «وقتی موزه جدید آماده شد وسایل را می‌چینیم. اگر این وسایل به درد موزه‌ی جدید خورد، بخشی از این وسایل به آنجا انتقال داده می‌شود.»
اما تکلیف جایی که نزدیک ۲۰ سال قرار بود موزه مردم‌شناسی باشد چه می‌شود؟ زندوی می‌گوید: «نظر خودم این است که خانه‌ی شهیدان عظیمی، خانه‌ی صنایع دستی بشود.»
آخرین بار در سفر دی‌ماه ۱۴۰۳ علی دارابی، قائم مقام وزارت میراث فرهنگی، به جنوب فارس بود که با حضور نماینده مجلس و فرماندار برای موزه مردم‌شناسی و برکه حاج اسدالله درخواست بودجه شد که این درخواست‌ها هم به نتیجه‌ای نرسیده است. (خبر در هفت‌برکه)
به گفته‌ی زندوی، قرار است بهزاد مدیری، مدیر کل میراث فرهنگی فارس، در آینده‌ای نزدیک به منطقه سفر کند. از الان، بازدید او از خانه‌ی شهیدان عظیمی و روند ساخت موزه در دستور کار اداره میراث فرهنگی گراش است. زندوی می‌گوید: «اگر مدیر کل برای بازدید بیاید، می‌خواهیم از خانه‌ی شهیدان عظیمی و ساخت موزه جدید گراش بازدید کند.»
خردادماه ۱۴۰۱ یکی از بزرگ‌ترین مجتمع‌ها و موزه‌های میراث فرهنگی در منطقه در زمینی به مساحت ۴۵۰۰ متر مربع در گوشه‌ی بوستان شهر گراش کلنگ‌زنی شد که این پروژه در حال تکمیل شدن است. ایده ساخت این موزه با پیگیری‌های اعضای شورای چهارم، به‌خصوص حبیب‌الله مهرابی، برای واگذاری زمین مناسب از آن زمان شروع شد و یک خیر جوان در حال ساخت آن است. (اینجا را بخوانید). این پروژه البته جدا از موزه‌ی مردم‌شناسی گراش است، اما طبق صحبت‌های زندوی، ظاهرا احتمال دارد خانه‌ی شهیدان عظیمی تبدیل به خانه‌ی صنایع دستی شود و این پروژه‌ی خیرساز جای موزه‌ی مردم‌شناسی را بگیرد و بخشی از وسایل قدیمی گردآوری‌شده به آنجا منتقل شود.
«موزه مردم‌شناسی مجوز دارد، اما ایجاد نشده است»
در حالی که بحث سر موزه‌ی مردم‌شناسی چند سال است در گراش بین اداره و گروه‌های فرهنگی وجود دارد، روند آن به‌کندی تمام پیش می‌رود و ظاهرا با موانعی مثل نداشتن بودجه، چندان عجله‌ای هم اجرایی شدن این مجوز وجود ندارد.
زندوی در مورد مجوز موزه برای این خانه می‌گوید: «خانه‌ی شهیدان عظیمی مجوز موزه دارد. باید موافقت ایجاد هم بگیریم. با آقای نجفی، مسئول بخش موزه‌های اداره کل میراث فارس هم که صحبت کردم گفت اجازه بدهید اینجا تکمیل و مرمت شود. با این بودجه‌های قطره‌چکانی یک کم اوضاع مشکل شده است. برای راه‌اندازی موزه در این خانه ۵ تا ۶ میلیارد حداقل هزینه لازم است. بودجه این چند سال ما، در حوزه‌ی گردشگری بوده است و شامل مرمت نمی‌شود.»
هر چند پس از خونه کدیم درهای این خانه کم و بیش بر روی بازدیدکنندگان باز بود. اما پس از آغاز مرمت و البته شیوه کرونا از سال ۱۳۹۹ این موزه شرایط بازدید ندارد و در انتظار بودجه برای مرمت و جان گرفتن است.
عالمی: سه سال است بودجه‌ی میراث صرف بخش گردشگری در تنگ‌آب می‌شود
برای اطلاع از سرنوشت بودجه‌ی مرمت موزه‌ی مردم‌شناسی به فرمانداری مراجعه کردیم. بر اساس صحبت‌های عبدالحمید عالمی، کارشناس فرمانداری، موزه‌ی مردم‌شناسی باید در انتظار تکمیل پروژه‌ی گردشگری بماند. شرایط کشور نیز اختصاص بودجه برای تکمیل موزه را بعید می‌کند. عالمی می‌گوید برای موزه‌ی شهیدان عظیمی، در سال‌های گذشته بودجه از سوی استان اختصاص پیدا کرده است، اما فرمانداری با نظر رییس اداره میراث فرهنگی گراش، و با تغییر سیاست از بخش مرمت به گردشگری، سه سال است این بودجه را خرج پروژه‌ی گردشگری در تنگ‌آب می‌کند (اینجا را بخوانید). این پروژه سال ۱۴۰۲ کلید خورد.
آرشیو هفت‌برکه از پیگیری بودجه موزه مردم‌شناسی در سال ۱۴۰۱ خبر می‌دهد. حمید عالمی آن زمان گفته بود: «از اعتبارات جدول ۵-۱۰ قانون بودجه سال ۱۴۰۰ (اعتبارات در اختیار نمایندگان) مبلغ ۳۰۰ میلیون تومان جهت مرمت خانه شهیدان عظیمی اختصاص یافته است که از این مبلغ، ۲۰۰ میلیون جذب و نزد اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است که پس از مناقصه و انتخاب پیمانکار، وجه جذب شده بابت مرمت خانه شهیدان عظیمی پرداخت می‌شود. البته مبلغ ۱۰۰ میلیون دیگر تاکنون جذب نشده که در حال پیگیری جذب آن می‌باشند.»
حمید عالمی، در گفتگو با هفت‌برکه در مورد وضعیت امسال بودجه میراث فرهنگی و محل استفاده‌ی آن گفت: «سه سال است بودجه‌ی میراث فرهنگی را داریم به پروژه‌ی گردشگری تنگ‌آب اختصاص می‌دهیم. خانه‌ی شهیدان عظیمی حداقل چهار سال است بودجه شهرستانی نداشته است.»
عالمی در مورد بودجه‌ی تخصیص‌داده‌شده به اداره میراث فرهنگی در طول سه سال اخیر می‌گوید: «اعتبارات و بودجه میراث فرهنگی در سال‌های اخیر بر اساس سیاست ملی و نظر اداره شهرستان، به جای مرمت به بخش گردشگری اختصاص یافته است. سال ۱۴۰۳ یک میلیارد و ۵۱۰ میلیون تومان برای زیرساخت گردشگری تنگ‌آب تخصیص پیدا کرده است که پایه‌های برق نصب شد. ۱۴۰۴ چهار صد میلیون تومان بود که ۳۲۵ میلیون تومان اختصاص داده شده، ولی هنوز کار نکرده است و در انتظار پیمانکار است. ۱۴۰۵ هم یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان تعیین شده است.»
موزه‌ی مردم‌شناسی؛ شاید وقتی دیگر!
بخشی از هویت و میراث فرهنگی مردم در قالب موزه‌ها ثبت می‌شود و گراش با داشتن پیشینه‌ای کهن، هنوز موزه‌ای برای عرضه ندارد. گراش در میان شهرهای منطقه، یکی از نخستین شهر‌هایی بود که ۲۷ سال پیش ایده‌ی ساخت یک موزه‌ی مردم‌شناسی در آن مطرح شد، و گروه‌های مردمی و دوستداران فرهنگ نیز دین خود را برای پا گرفتن این ایده، ادا کردند. تقریبا همین ایده در اوز نیز مطرح شد و موزه مردم‌شناسی اوز سال ۱۳۹۱ افتتاح شد و از موزه‌های شاخص جنوب فارس است.
اما به نظر می‌رسد این همه سال همتی در بخش دولتی برای راه‌اندازی موزه مردم‌شناسی وجود نداشته است. ساخت موزه‌ی مردم‌شناسی گراش با شرایط فعلی کشور و در کش و قوس جنگ، رویایی به نظر می‌رسد که فعلا دست‌نیافتنی است.
هر چند با همان همت مردمی قرار است موزه مدرنی برای گراش ساخته شود، اما موزه مردم‌شناسی، خانه شهیدان عظیمی و از همه مهمتر سال‌ها زحمت دوستداران میراث فرهنگی حیف است که زیر غبار فراموشی گم شود.
