هفتبرکه: کتاب «موقعیت تجاری لار از اواخر عصر صفوی تا برآمدن زندیه» تالیف فاطمه ایمانیفرد، محقق و نویسنده اهل لار، به تازگی منتشر و رونمایی شد. نویسندهی کتاب در گفتگو با هفتبرکه در معرفی این کتاب میگوید: «در این کتاب صرفا وقایع تاریخی ذکر نشده است. تحلیل کردهام که این حوادثی که در این دورهی تاریخی رخ داده، چه تاثیری بر اقتصاد لار داشته و آیا رشد، افول یا ضربه بوده است. تمام عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، تاریخی و حتی بینالمللی را بررسی کردهایم.»
این کتاب تازهترین کتاب در حوزهی واکاوی تاریخ اقتصادی و تجاری لارستان در یک بستر تاریخی و به روش پژوهش اسنادی و تحلیلی است. این پژوهش بهار ۱۴۰۵، از سوی نشر آوشت، در ۱۶۰ صفحه منتشر شده است. ویراستار علمی این کتاب دکتر حسن الهیاری، عضو هیئت علمی دانشگاه خلیج فارس بوشهر و استاد راهنمای نویسندهی کتاب؛ و طرح روی جلد آن از محمد قاسمی، است. علاقهمندان میتوانند برای تهیه این کتاب، با شماره ۰۹۰۱۴۵۱۶۸۱۶ خانم ایمانیفرد، تماس بگیرند.
به گزارش هفتبرکه، شنبه ۱۷ مردادماه، و در نشست علمی «خبرنگاری و رسانهداری» که برای گرامیداشت روز خبرنگار در مجتمع تجاری تفریحی راز لار برگزار شد (اینجا را بخوانید)، از کتاب این نویسنده رونمایی شد.
گفتگو با نویسندهی کتاب
«دوست داشتم پس از مدتها دوری از شهرم، کاری برای آن انجام دهم.»
فاطمه ایمانیفرد، متولد دیماه ۱۳۷۹، اهل لار و در حال حاضر دانشجوی مقطع دکتری رشته تاریخ ایران بعد از اسلام، در دانشگاه خلیج فارس بوشهر است. او یک کتاب دیگر نیز در حوزهی پژوهش اسنادی لار به پایان رسانده که در آینده رونمایی خواهد شد.
این کتاب برگرفته از پایاننامهی ارشد این محقق است. نویسنده در گفتگو با هفتبرکه، در مورد کارنامهی پژوهشی خود میگوید: «من در حوزه پژوهش، کارشناسی ارشد را با چند مقاله در حوزه تاریخ لار تمام کردم. در نهایت این کتابی که تالیف شد، برگرفته از پایاننامهی کارشناسی ارشد من، البته به صورت پختهتر و کاملتر است. «بررسی تکاپوهای نصیرخان لاری برای بهبود موقعیت تجاری لارستان ۱۱۶۴_۱۱۷۹ق»؛ «موقعیت باراندازی روستاهای تجاری بندرعباس_لار از تاسیس بندرعباسی تا برآمدن زندیه»؛ «همزیستی شیعه و سنی در جزیره خارک در دوره معاصر(با تاکید بر روایت زنانه)»؛ «بررسی سازههای آبی مسیر تجاری بندرعباس_لار در عصر صفویه» و «تاریخ شفاهی شبکه آبرسانی شهرهای پسکرانهای شمالی خلیج فارس، مطالعه موردی شهر لار» از جمله مقالات تالیفی من است. از مقطع ارشد تا دکترا دو کتاب تالیف کردهام و پنج مقالهی علمی. کتاب دیگری که نوشتهام بازخوانی یک نسخهی سندی – خطی است و منتشر شده که مربوط به اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی است.»
کتاب حاضر به پژوهش در زمینهی تجارت و اقتصاد لار در اواخر عصور صفوی و تاثیر مراودات و رویدادهای بینالمللی بر این اقتصاد پرداخته است. مولف در خصوص این کتاب و مسیر پژوهشی آن میگوید: «این کتاب پرسش اولیهاش به دورهی کارشناسی من برمیگشت. زمانی که درس روش تحقیق را داشتیم من این موضوع را انتخاب کردم. دوست داشتم پس از مدتها دوری از شهر و زادگاهم کاری برای آن بدون هیچ تعصب و حبّ و بغضی، انجام دهم. این کتاب ابتدا یک مقاله بود که برای درس روش تحقیق نوشته بودم و بعد گسترش دادم. از همان ترم یک کار کردن و تحقیق روی این موضوع را شروع کردم. خیلی از اسناد لاتین و ترجمهنشده از کشورهای هلند و پرتغال و مرکز دیجیتالی قطر پیدا و مطالعه کردیم تا جایی چیز متفاوتی پیدا کنیم تا آن خلاء را پر کند. من چهارـ پنج سال روی این موضوع کار کردهام تا بتوانم یک کتاب کاملا تحلیلی بنویسم.»
تفاوت کتاب حاضر با کتابهای پژوهشی دیگر در زمینهی تاریخ لار با تکیه بر پژوهش تاریخی چیست؟ ایمانیفرد پاسخ میدهد: «فرق این کتاب با کتابهای دیگر پژوهش تاریخ تجاری منطقه این است که در این کتاب صرفا وقایع تاریخی ذکر نشده. آمدهایم تحلیل کردهایم که این حوادثی که در این دوره رخ داده چه تاثیری بر اقتصاد لار داشته و رشد، افول یا ضربه بوده است و علتیابی شده و تمام عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، تاریخی و حتی بینالمللی را بررسی کردهایم. در یک دورهی تاریخی متوجه میشویم که مسایل بینالمللی که در کشورهای اسپانیا، هلند و انگلیس رخ میدهد بر منطقه لارستان و خلیج فارس تاثیرگذار بوده است. این پژوهش فراتر از یک موضوع تاریخ منطقهای است و ما در عرصه بینالملل هم آن را مطالعه کردهایم.»
او در مورد ضرورت این پژوهش تاریخی میگوید: «وقتی به بررسی پیشینه پژوهش پرداختیم متوجه شدیم حداقل این مساله به این صورت کار نشده است. یک سری گزارشهای پراکنده در دیگر کتابها بهصورت پراکنده بود و دقیق به این موضوع پرداخته نشده است و از این نظر میشود گفت یک موضوع مستقل و تکنگارانه است که تا حالا به نگارش درآمده است.»
نویسنده این کتاب، در مورد دورنمای پژوهشی آیندهی خودش میگوید: «در حال حاضر بیشتر روی تاریخ شفاهی کار میکنم. هر چند به نظر من محقق کارش این نیست که بر یک موضوع تاکید بکند و تمام پژوهشهایش حول یک موضوع باشد. الان چند پژوهش مربوط به تاریخ شفاهی در حوزهی لار دارم. چند پژوهش دیگر هم مربوط به دورهی صفوی در قالب مقاله در حال نگارش است و فکر میکنم تا چند وقت دیگر دو تا از این مقالات در مجلات رسمی منتشر شود.»
ایمانیفرد در پایان میگوید: «در تمام این مدت دکتر الهیاری به عنوان استاد راهنما در کنار من حضور داشتهاند و چراغ مسیر من بودهاند و از ایشان ممنونم. از فرماندار لار جناب آقای عباسی؛ و رییس محترم اداره ارشاد لار، خانم فرجام و آقای فرجپور، رییس اتاق اصناف لار که در چاپ و رونمایی این کتاب با ما همکاری داشتهاند هم سپاسگزارم.»
«موقعیت تجاری لار از اواخر عصر صفوی تا برآمدن زندیه»
کتاب حاضر در چهار فصل به همراه پیوست تصاویر و جدولها و نمایه افراد و اماکن در پایان آن تدوین شده است. فصل اول بیان مساله و پیشینهی موضوع، فصل دوم موقعیت جغرافیایی لار و مسیرهای تجاری آن در دورهی صفویه، فصل سوم موقعیت تجاری لار از سقوط حکومت میلادیان تا حمله افغانها و فصل چهارم موقعیت تجاری لار از برآمدن نادرشاه تا حکومت نصیرخان لاری، است.
در مقدمهی کتاب، به قلم نویسنده در مورد اهمیت اقتصادی لار و نقش آن در تبادلات تجاری منطقه در دوره صفویه میخوانیم: «مطالعه تاریخ محلی صرفاً بازخوانی گذشته یک ناحیه جغرافیایی محدود نیست، بلکه تلاشی برای فهم پیوندهای پیچیده میان ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در سطوح محلی، ملی و فراملی به شمار میآید. در این چارچوب، شهر لار بهعنوان یکی از کانونهای مهم تجاری جنوب ایران، در بخش مهمی از تاریخ ایران اسلامی، نقشی برجسته در شبکه مبادلات منطقهای و بینالمللی ایفا کرده است؛ نقشی که از اواخر دوره صفویه بهتدریج دستخوش افول شد و در آستانه برآمدن زندیه، با دگرگونیهای عمیقی در جایگاه اقتصادی و تجاری خود مواجه گردید.» (۷)
او در مورد هدف این پژوهش علمی نوشته است: « هدف اصلی این مطالعه، پیوند دادن تاریخ محلی با افقهای گستردهتر تحلیل تاریخی و نشان دادن این نکته است که چگونه یک نقطه جغرافیایی میتواند بازتابی از جریانهای کلان تاریخ باشد.» (۸)
بخش دوم کتاب، یادداشت دکتر حسن الهیاری، استاد راهنما نویسنده، کتاب و عضو هیئت علمی دانشگاه خلیج فارس بوشهر است.
دکتر الهیاری در این یادداشت در مورد جبر جغرافیایی لار و محدودیتهای آن از یک سو و فرصتهای تجاری و اقتصادی آن در کمرنگ کردن این محدودیت، نوشته است: «یکی از این مناطق که دارای محدودیتهای اقلیمی و طبیعی فراوانی بود، اما توسط جامعه خود توانست بر این جبر غلبه نماید شهر لار بود. این شهر که در پسکرانه خلیج فارس قرار داشت نه اقلیم باروری داشت که بتواند با کشاورزی امورات خود را برطرف نماید و نه در موقعیتی بود که بتواند در ارتباط با مراکز سیاسی خود را رشد و ارتقا دهد اما همین شهر از دوران ملوک هرمز در خلیج فارس توانست به عنوان بارانداز و کانون پسکرانههای دریایی خلیج فارس به چنان جایگاهی برسد که ساکنین خود را نه تنها از گرفتاریها و محدودیتها و چالشهای موجود نجات دهد بلکه آن را برای قرون متمادی به مهمترین مرکز تجاری ایران بدل نماید.» (۱۰)
او چهار وجه متمایز پژوهش حاضر و اهمیت تحقیقی این اثر را اینگونه بیان میکند: نشان دادن چگونگی غلبه یک شهر بر محدودیتهای طبیعی با تکیه بر مزیت نسبی و تواناییهای مردمانش؛ بررسی رابطه میان حکومت محلی و حکومت مرکزی و تأثیر آن بر پویایی اقتصادی و تجاری منطقه؛ و نشان دادن ناپایداری موقعیت و مزیت نسبی و نقش عوامل درونی و بیرونی و بهویژه امنیت در افول تجارت لار؛ و دقت پژوهشگر در شناسایی و موقعیتیابی آبادیها و اماکن مسیر تجاری بندرعباس–لار و اصلاح برخی خطاهای پژوهشهای پیشین.
تورقی بر کتاب
در فصل دوم کتاب، با عنوان «جغرافیا» و در صفحه ۳۶ از کتاب حاضر میخوانیم: «تحول در سیاستهای حکومت مرکزی چه ناشی از عوامل داخلی مانند بیثباتی سیاسی و چه تحت تأثیر عوامل خارجی نظیر فشار قدرتهای دیگر به طور مستقیم بر رونق یا رکود تجارت در این منطقه اثر گذاشته است. در واقع، میتوان گفت میان سیاست و اقتصاد در لار نوعی رابطهی دوسویه برقرار است، بهگونهای که تغییرات در سطح کلان سیاسی، بهسرعت در ساختار اقتصادی و معیشتی این شهر بازتاب مییابد. این وضعیت نهتنها در گذشته، بلکه تا حدود زیادی در شرایط معاصر نیز قابل مشاهده است و نشاندهنده تداوم الگوی تاریخی وابستگی لار به شبکههای تجاری است. علاوه بر آن با بررسی موقعیت جغرافیایی و مکانی شهر به نظر میرسد از دلایل انتخاب لار برای تجارت، مسئله نظامی و دفاعی شهر، همچنین دسترسی و نزدیکی به شیراز و دیگر نقاط کشور برای پخش و توزیع محصولات تجاری نیز بوده است. به عبارتی دیگر قرارگرفتن در منطقه پس کرانهای و اهمیت یافتن بندرعباس نیز بر این قاعده اثرگذار بوده است.»
و در مورد اهمیت موقعیت جغرافیایی لار و واقع شدن در مسیر تجاری به سمت بنادر جنوب ایران و توزیع کالا به دیگر مناطق میخوانیم: «با مطالعه منابع دست اول تاریخی چنین استنباط میشود لار منطقه باراندازی خلیج فارس بوده است و از بنادر خلیج فارس مانند کنگ، لنگه، گمبرون و… کالا و اجناس گوناگون به لار، سپس به شیراز اصفهان و سطح داخلی کشور پراکنده میشده است.» (۳۶)
