هفتبرکه: فاضل نریمانی با انتشار دو کتاب تلاش کرده است غبار فراموشی را از چهره باقر فداغی دوبیتیسرای نامآشنای دوره صفوی بزداید و شعر و زندگی او را به کمک روایتهای شفاهی به یک پژوهش ماندگار تبدیل کند.
دو کتاب «شناختنامهی جامع باقر فداغی: پژوهشی در فرهنگ عامه و ادبیات بومی جنوب»، و «مسیر رنج باقر فداغی: نگاهی جامعهشناختی به هویت و شعر جنوب» تالیف فاضل نریمانی، نویسنده و پژوهشگر فداغی؛ از سوی انتشارات پر سرخ قشم، در سال ۱۴۰۵ منتشر شد. این دو کتاب نگاهی تحلیلی به جایگاه شعر و شخصیت باقر فداغی، شاعر نام آشنای اهل فداغ، که در دوران صفویه زیسته است، دارد. این دو کتاب از زوایای مختلف نقد ادبی، جامعهشناسی، روانشناسی، منظر سیاسی و اجتماعی به بررسی اشعار و شخصیت باقر فداغی پرداخته و تلاش مولف برای معرفی و حفظ میراث شعری و تاثیر اجتماعی او بر شعر و هویت جنوب است.
علاقهمندان میتوانند دو کتاب حاضر را به شکل الکترونیک، از سایت طاقچه، اینجا و اینجا خریداری کنند.
معرفی و گفتگو با فاضل نریمانی، مولف دو کتاب
فاضل نریمانی، مولف این دو کتاب، و فعال فرهنگی اهل فداغ؛ متولد سال ۱۳۶۳ است و مدرک کارشناسی مشاوره از دانشگاه پیامنور بیرم دارد و در حال حاضر به عنوان نجار و MDFکار در عمادشهر مشغول به کار است.
او در مورد فعالیتهای رسانهای و فرهنگی، با محوریت زادگاهش فداغ، میگوید: «سالها پیش کانالی اختصاصی در تلگرام برای انتشار یادداشتها و خاطرات مربوط به فداغ قدیم راهاندازی کردم و در کنار آن با رسانههایی مانند فداغ نیوز، هفتبرکه و صدای صحرا در زمینه تهیه گزارشها، یادداشتها و مطالب تحلیلی همکاری داشتم. همواره تلاش کردهام بخشی از تاریخ، فرهنگ و هویت منطقه را که کمتر مورد توجه قرار گرفته، ثبت و مستند کنم.»
گردآوری دوبیتیهای ثبتنشده باقر فداغی
نگارش دو کتاب «مسیر رنج باقر فداغی» و «شناختنامهی جامع باقر فداغی» حاصل شش سال تحقیق و پژوهش او در حوزهی فرهنگ بومی، مصاحبهها و نوشتارهای پراکندهی او در مورد این شاعر بوده است. نریمانی میگوید: «از سال ۱۳۹۸ تحقیق و گردآوری دوبیتیهای ثبتنشده باقر فداغی را آغاز کردم. در این مسیر، شاعران، شلواخوانان و بسیاری از دوستداران فرهنگ بومی با صمیمیت و دلسوزی همراه من بودند که از همه آنان قدردانی میکنم. طی سالهای اخیر به شهرهای مختلف جنوب سفر کردم و ساعتها با شلواخوانان و راویان قدیمی گفتوگو داشتم. این مصاحبهها نقش مهمی در شناسایی و گردآوری دوبیتیهای کمتر شناختهشده باقر فداغی داشت.»
آشنایی فاضل نریمانی با شلواخوانی (شروهخوانی) از کودکی با اشعار پدرش آغاز شده است و او را به سمت تحقیق و گردآوری اشعار شاعر بزرگ فداغی میکشاند. او میگوید: «آشنایی من با شعر، بهویژه شلوا و دوبیتی، از خواندن اشعار مرحوم پدرم آغاز شد. بیش از سیصد دوبیتی که یادگار دو دوره پر فراز و نشیب زندگی ایشان بود، نخستین جرقه علاقه مرا به گردآوری و حفظ این میراث شفاهی زد. پس از آن، دوبیتیهای پدربزرگم، سامخان، نیز به دستم رسید و این علاقه را عمیقتر کرد. برگزاری شبشعرهای متعدد در فداغ و علاقه شخصیام به تاریخ و فرهنگ این منطقه، انگیزهای شد تا پژوهش درباره آثار باقر فداغی را بهصورت جدی آغاز کنم.»
از نریمانی در مورد انگیزهی او برای پژوهشهای گسترده دربارهی باقر فداغی میپرسم. تحصیلات دانشگاهی او و حوزهی مطالعاتی و پژوهشی او درباره باقر فداغی، بسیار متفاوت است. نریمانی پاسخ میدهد: او در گفتگو با هفتبرکه در مورد ارتباط بین شغل و تحصیلاتش و نگارش این دو کتاب میگوید: «هرچند شغل اصلی من ارتباطی با پژوهش و نویسندگی ندارد، اما از سالهای نوجوانی علاقه زیادی به فعالیتهای فرهنگی، رسانهای و ثبت خاطرات و تاریخ شفاهی زادگاهم داشتم.»
مطالعات میدانی و روایتهای شفاهی برای جمعآوری اطلاعات
فاضل نریمانی در مورد چگونگی جمعآوری منابع شفاهی و محلی و همچنین نگارش دو کتاب حاضر میگوید: «پژوهش درباره باقر فداغی بیش از شش سال از عمر من را به خود اختصاص داد. در این مدت، علاوه بر بررسی منابع مکتوب، بخش عمده تحقیقات بر پایه مطالعات میدانی، گفتوگو با راویان محلی، بررسی روایتهای شفاهی و مقایسه نسخههای مختلف دوبیتیها انجام شد. به دلیل گستردگی منابع و ضرورت صحتسنجی اشعار گردآوریشده، تصمیم گرفتم پیش از انتشار مجموعه کامل اشعار، ابتدا پژوهشی تحلیلی درباره شخصیت، اندیشه، زبان و جایگاه ادبی باقر فداغی منتشر کنم.»
دو کتاب حاضر، حاصل تلاش سالیان این نویسنده و رجوع به منابع شفاهی مختلف است. او میافزاید: «حاصل این تلاش، کتاب «شناختنامه جامع باقر فداغی» است؛ اثری پژوهشی که با نگاهی تحلیلی و مستند، زندگی، شعر، فرهنگ عامه، گویش، تاریخ و جایگاه ادبی این شاعر را بررسی میکند و میتواند منبعی برای پژوهشگران حوزه فرهنگ و ادبیات بومی جنوب باشد.
در ادامه، کتاب «مسیر رنج باقر فداغی» را تدوین کردم که در واقع چکیدهای از مهمترین مباحث و مقالات کتاب شناختنامه است و با زبانی روانتر، تصویری جامع از اندیشه، جهانبینی و ابعاد مختلف شخصیت باقر فداغی ارائه میدهد تا مخاطبان بیشتری بتوانند با این شاعر و میراث ارزشمند او آشنا شوند.»
ادبیات شفاهی، حافظهی هویتی مردم
نریمانی معتقد است ادبیات شفاهی هر منطقه، بخشی از حافظهی هویتی و فرهنگی آن مردم است و ایت میراثی است که با ثبت در کتابها میتوان مانع از فراموشی آن شد. او میگوید: «اعتقاد دارم ادبیات شفاهی، بخشی از هویت تاریخی هر منطقه است و اگر امروز ثبت و مستند نشود، بخش مهمی از حافظه فرهنگی ما برای همیشه از بین خواهد رفت. این دو کتاب تلاشی است برای حفظ بخشی از این میراث و امیدوارم بتواند راه را برای پژوهشهای دقیقتر و آثار جامعتر درباره باقر فداغی و ادبیات بومی جنوب هموار کند. همچنین امیدوارم در آینده با تکمیل فرآیند گردآوری و صحتسنجی دوبیتیها، مجموعه کامل اشعار باقر فداغی نیز در قالب اثری مستقل منتشر شود.
کتاب اول:
«شناختنامهی جامع باقر فداغی: پژوهشی در فرهنگ عامه و ادبیات بومی جنوب»
نخستین کتاب فاضل نریمانی، کتاب «شناختنامهی جامع باقر فداغی: پژوهشی در فرهنگ عامه و ادبیات بومی جنوب» را نشر پر سرخ در ۳۵۵ صفحه در سال ۱۴۰۵ منتشر کرده است. ویراستاری این کتاب را مهدی شیردل انجام داده است.
این کتاب با محوریت باقر فداغی، شاعر دورهی صفویه؛ تحلیلی جامع از ابعاد مختلف زندگی و شعر باقر فداغی است. روابط عمومی انجمن شعر و ادب فداغ دربارهی روش پژوهشی و منابع مورداستفادهی مولف برای جمعآوری اشعار و اطلاعات از زندگی باقر فداغی نوشته است: «کتابهای پژوهشی نریمانی، حاصل شش سال تحقیق و گردآوری اشعار باقر فداغی از منابع مکتوب و بهویژه تاریخ شفاهی منطقه لارستان و فداغ است. پژوهشگر با انجام مصاحبههای عمیق با معتمدین و شروهخوانان کهنسال منطقه، موفق به بازیابی ۲۱۳ دوبیتی جدید و منحصربهفرد شده است که در خطر فراموشی بودند. به این ترتیب، مجموع دوبیتیهای تحلیلشده در این آثار به ۳۱۹ دوبیتی میرسد.»
کتاب حاضر شامل شش فصل است. نویسنده در این کتاب اشعار باقر فداغی را در ابعاد مختلف سبکشناسی، با استفاده از ابزارهای نقد ادبی مدرن و علوم اجتماعی معاصر بررسی کرده و هر یک را در قالب یک مقالهی مجزا در کتاب آورده است. هر مقاله با داشتن چکیده، روش تحقیق، بحث اصلی، و نتیجهگیری سعی دارد ساختار یک مقالهی علمی را داشته باشد؛ هر چند منابع مورداستفاده به صورت یک جا در پایان کتاب آورده شده است.
نویسنده در پیشگفتار این کتاب نوشته است: «در مسیر تدوین کتاب «شناختنامهی جامع باقر فداغی» دریافتیم که او بسیار فراتر از یک دوبیتیسرای محلی است. او مردی است که زندگیاش در «حرکت» معنا میشد؛ چاپاری که جادههای پرخطر جنوب را زیر پا میگذاشت و «راه» برایش نه فقط مسیر عبور، بلکه سرنوشتی محتوم بود.»
و افزوده است: «بخشی از دوبیتیهای گردآوریشده، بنا بر ماهیت شفاهی این میراث، هنوز به طور کامل صحتسنجی نشده و احتمال انتصاب بعضی ابیات به دیگر گویندگان محلی نیز وجود دارد.»
از همین رو، کتاب بعدی فاضل نریمانی «دیوان باقر فداغی» خواهد بود «تا نسخهای معتبر و پالوده پیش روی خوانندگان قرار گیرد.»
در بخش پایانی این کتاب «پیوست واژهنامه و ترکیبات بومی» برای خوانندهی غیربومی آورده شده است.
گذری بر دوبیتیهای باقر فداغی در کتاب
اشعار باقر فداغی، گنجینهی ادبیات فولکلور منطقهی لارستان و به طور خاص فداغ است. دوبیتیسرایی قالب محبوب عشاق برای موجزگویی و بهره بردن از احساسات در شکلی کوتاه و تاثیرگذار بوده است که با شغل چاپاری باقر که فرصت طولانی برای یکجانشینی و سرودن در قالبهای شعری طولانیتر نداشته است، سازگار است. دوبیتیهای باقر در این کتاب، ابراز عشق و دلدادگی، اعتراض، فقر، و سرگشتگی او است، که چند نمونه از آن را میخوانیم:
دلم خواهد که کفش پات باشم / قدم برداری و همرات باشم / چو دکمه سر نهم من روی سینهات / چو سرمه مرهم چشمات باشم (۳۶)
تو که بالای بونی گُل به جانت / ندارم زر بریزم زیر پایت (۴۲)
نه دل دارم نه دلبر دارم امشو / فغان و ناله از سر دارم امشو / جهان سوزد ز یک آه پریشان / اگر سرپوش ز دل بردارم امشو (۴۷)
چه سازم گر به دستم سیم و زر نیست / به پهلویم نگار لبشکر نیست / اگر نشنیدهای بشنو ز باقر / که درد از مفلسی چیزی بتر نیست (۱۷۷)
بیا تا زندهام شوق تو دارم / اگر مردم به گور امیدوارم / سر پل صراط بیچاره باقر / کفن در گردن و پی جور یارم (۳۳۷)
تورقی در کتاب «شناختنامهی جامع باقر فداغی»
در فصل دوم این کتاب با عنوان «جامعهشناسی، روانشناسی و نقد مدرن» و در مقالهای با عنوان «بررسی جایگاه زن در دوبیتیهای باقر فداغی لارستانی» (۸۷) نویسنده نقش زنان را در اشعار باقر از دیدگاه فمینیستی – اجتماعی تحلیل کرده است و در نتیجهگیری این مقاله میخوانیم: «شخصیتهای زن در دوبیتیهای باقر فداغی، تصویری دقیق از تاثیر ساختارهای مردسالار و اقتصادی بر زندگی زنان ارایه میدهند (حبیبی، ۱۳۷۸). زن (معشوقه) همزمان زیبا، مشتاق و وفادار است، اما فاقد قدرت لازم برای تصمیمگیری نهایی در مورد زندگی خود در برابر فشار خانوادهی متمول است (سید علاالدین مورخ لاری، بیتا). زن عمو نیز، به عنوان یک زن، درگیر حفظ ارزشهای طبقاتی است که خودش احتمالا در ایجاد آنها نقشی نداشته است (۹۲)
در فصل چهارم این کتاب با عنوان «مطالعات تطبیقی و بینامتنی؛ همسرایان درد» و در مقالهای با عنوان «از اسطوره تا واقعیت» نویسنده ارتباط بین مکانهای جغرافیایی و روایتهای اساطیری را در روزگار باقر که شامل قلعه میمون و کوه میمی با قلعه میمون دژ در شاهنامه میشود، بررسی کرده است. در بخشی از این مقاله میخوانیم: «پژوهش حاضر نشان میدهد که «قلعه میمون» در دهستان فداغ، پدیدهای چندلایه است. لایه زیرین آن، واقعیتی سنگی و معماری است […] اما لایه رویین و زندهی آن، واقعیتی روایی و اسطورهای است که در ذهن مردم جریان دارد. تلاش جامعه محلی برای انطباق این قلعه با «میمون دژ» شاهنامه، اگرچه ممکن است از نظر نقد ادبی دقیق نباشد، اما از نظر جامعهشناسی فرهنگی، اقدامی معنادار برای حفظ هویت، تولید معنا و پیوند دادن تاریخ محلی (باقر فداغی) با تاریخ ملی (فردوسی) است.» (۲۳۳)
کتاب دوم:
«مسیر رنج باقر فداغی: نگاهی جامعهشناختی به هویت و شعر جنوب»
دومین کتاب فاضل نریمانی با عنوان «مسیر رنج باقر فداغی: نگاهی جامعهشناختی به هویت و شعر جنوب» تالیف فاضل نریمانی، در ۱۲۲ صفحه در سال ۱۴۰۵ از سوی نشر پر سرخ منتشر شده و در واقع چکیدهای از مباحث مطرحشده در اولین کتاب مولف است که پیشتر معرفی شد.
نویسنده در این کتاب با رویکردی میانرشتهای میکوشد از دل مفاهیم ادبی، جامعهشناسی، سیاسی، اجتماعی، روانشناسانه و فلسفی؛ شخصیت و زندگی باقر فداغی را از دیدگاههای مختلف بررسی کند و این مطالعات، از تحلیل شخصیت، هویت و بستر تاریخی زندگی او تا مطالعات تطبیقی و فلسفی گسترده است. هر یک از این موضوعات باقر فداغی را در رابطه با زادگاه، مردم، طبقهی اجتماعی، و حاکمیت معاصر او سنجیده و از دید اصطلاحات تخصصی و نقد مدرن، تحلیل کرده است تا شاعر را از قامت یک عاشق شکستخورده خارج کند و نشان دهد او صدای اعتراض طبقهی فرودست در عصر صفوی است.
در مقدمهی این کتاب نریمانی پرسشی را مطرح کرده است: «آیا میتوان میان حقیقت و روایت، پلی از شناخت و نقد بنا کرد؟» و پاسخ میدهد: «پاسخ به این پرسش، ما را به مسیر دشوار اما ثمربخشی کشاند که حاصل آن، سالها گفتگو، گردآوری، بازخوانی و تحلیل مواد فرهنگی، زبانی و تاریخی بود.» و ادامه میدهد: «باقر فداغی در این کتاب نه تنها به عنوان یک شاعر معرفی میشود، بلکه به عنوان آینهای از ساختارهای اجتماعی و احساسی جنوب ایران مورد واکاوی قرار میگیرد.»
نریمانی در گفتگو با هفتبرکه در مورد پژوهشهایی که حاصلش این کتاب بوده است، میگوید: «کتاب «مسیر رنج باقر فداغی» را تدوین کردم که در واقع چکیدهای از مهمترین مباحث و مقالات کتاب شناختنامه [دیگر کتاب من] است و با زبانی روانتر، تصویری جامع از اندیشه، جهانبینی و ابعاد مختلف شخصیت باقر فداغی ارائه میدهد تا مخاطبان بیشتری بتوانند با این شاعر و میراث ارزشمند او آشنا شوند.»
کتاب از ۱۰ فصل تشکیل شده و مولف در هر فصل، زندگی شعری و شخصیت شاعر را در پیوند با محیط زندگی او بررسی کرده است. برای مثال در فصل چهارم با عنوان «زنانگی و ساختار قدرت» (۵۰) نریمانی جایگاه دو زن یعنی نرگس، معشوقهی باقر؛ و زن عمو، مادر معشوقهاش را؛ در اشعار او تحلیل کرده است.
این کتاب با داشتن واژهنامه جامع و اصطلاحات تخصصی، خوانش کتاب را برای خوانندگان ناآشنا با واژگان گویش بومی و همچنین اصطلاحات تخصصی در حوزههای مختلف علمی که اشعار در آن زمینه نقد شده است، آسانتر کرده است.
تورقی در «مسیر رنج باقر فداغی»
در فصل ششم این کتاب، با عنوان «نمادشناسی و صور خیال» نویسنده در ابتدا با تحلیل زادبوم باقر فداغی، به نمادهای جغرافیایی زادگاه او در اشعارش پرداخته است و نوشته است: «باقر در سرزمینی میزیست که «آب» کالایی کمیاب و حیاتی بود. این «کمبود منابع» ساختار ناخودآگاه تصویری او را شکل داده است. در دوبیتیهای او، عشق همواره با واژگانی توصیف میشود که بار معنایی «تشنگی» و «عطش» دارند.» (۶۷)
و در فصل دهم با عنوان «میراث زنده؛ از دیروز تا فردا» میخوانیم: «باقر فداغی تنها یک شاعر عاشقپیشه نیست؛ او ناخواسته به یک «مردمنگار» (Ethnographer) برجسته در عصر خود تبدیل شده است. در دورانی که مورخان رسمی تنها به ثبت جنگهای پادشاهان و عزل و نصب وزرا میپرداختند، باقر فداغی دوربین واژگانش را به سمت «زندگی روزمره» چرخانده است. دوبیتیهای او، اکنون حکمِ یک «موزهی مردمشناسی مکتوب» را دارند که جزییات دقیقی از آداب، رسوم، پوشاک، خوراک و باورهای مردم جنوب فارس در سدههای گذشته را در خود حفظ کردهاند.» (۱۰۴)
باقر فداغی کیست؟
باقر فداغی، شاعر دوبیتیسرای اهل فداغ کیست؟
دربارهی باقر فداغی، احمد حبیبی، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ جنوب در یادداشتی با عنوان «زندگی و روزگار باقر فداغی» (یادداشت در هفتبرکه) برگرفته از مقالهی «فرهنگ عامّه و مردمشناسی حوزهی خلیج فارس در شعر شاعرانش» نوشته است: «باقر، شاعر و ترانهسرایی است که در سایههای دیوار میآرمید و در فراق معشوق ناله میکرد. نامش «نظام» و نام پدرش «ولی» و تخلّصش «باقر» و اهل فداغ از توابع لارستان فارس است. باقر به دختر عموی خویش [نرگس] عشق میورزید و با اینکه عمویش خواهان ازدواج دخترش با باقر بود، با مخالفت زن عمو روبهرو شد. شغل باقر، چاپاری بود و از راه نامهرسانی ارتزاق میکرد، ولی چون دل و دماغش در گرو دختر عمویش بود، لذا دست از قاصدی کشید و سوز دل و درد درونش در فراق معشوقهاش، انگیزهی نالههای جانسوزی شد.» و سرانجام مرگ او در پای کوه میمی و سقوط از بالای قلعه میمون به دستور حاکم وقت رقم میخورد. (نریمانی، ۲۲)
