هفتبرکه – مریم مالدار: در هر سرزمینی، ردپایی از تاریخ و معنویت به چشم میخورد؛ گاه یک گلنبشته با خطوط کهن و نامعلوم، گاه یک آتشکده خاموش، گاه یک قبر که گَرد فراموشی روی نامش نشسته و گاه حتی یک بقعه یا پیر. تمام این آثار و بقعهها برای ما چیزی فراتر از یک بنای سنگی و خشتی است؛ یک حضور ملموس است که انبوه خاطراتِ نسلها را در دل خود پنهان کرده است.
در این ایام پربرکت ذیالقعده و همزمان با سفر معنوی حج تمتع، به بهانهی رسم نیکویی که در این هنگام گراشیها انجام میدهند، یادی میکنیم از پیرها و بقعههای آشنای شهر و منطقهمان. آنگاه که حجاج رهسپارِ دیارِ وحی میشوند، اقوام و آشنایانِ نزدیکشان به رسمِ دیرینه، تا روز عیر قربان، با جامهی سفید به زیارت سه پیر یا بارگاه میروند و از خداوند سلامتی و بازگشتی بیخطر را برای حجاج طلب میکنند و گاه برای سلامتیشان روزه میگیرند و سعادت و شادمانی این سفر را با پخش شیرینی بین حاضرین آنجا و گاهی نذورات برای بقعه، گرامی میدارند.
این گزارش نه بر اساس مستندات رسمی، که بر پایهی روایتهای افراد محلی و متولیان بقعهها و پیرها نوشته شده است و ممکن است روایتهای متفاوتی در مورد هر کدام از بقعهها و پیرها در میان مردم رواج داشته باشد. از طرفی، این فهرست زیارتگاهها ممکن است نواقصی هم داشته باشد. از شما خوانندگان هفتبرکه دعوت میکنیم در تکمیل این فهرست و همچنین ثبت روایتهایی که در مورد این اماکن وجود دارد، به ما کمک کنید.
مقبره شیخ عبدالله
این زیارتگاه در خیابان امام، روبهروی کتابخانه عمومی قرار دارد. حاجیه سکینه کمالی که شغلش مداحی برای اهل بیت است، همانطور که به ستون تکیه داده و دارد بلندگویش را در پلاستیک میگذارد، میگوید: «همه میدانند اینجا چهارشنبهها شلوغ میشود و مردم برای زیارت، ادای نذر، نماز و… بعدازظهرها به اینجا میآیند؛ هر چند باقی روزها نیز در باز است اما نه به رونق چهارشنبهها.»
خانم کمالی با اشاره به ضریح، روایت غالب در مورد این مکان را بازگو میکند: «این ضریح را بعدها درست کردهاند و در واقع کسی دفن نیست! بلکه جایی است که شیخ عبدالله انصاری که جزو اصحاب پیغمبر است، آنجا غیب میشود. محل فعلی مدرسه علمیه، «چَرو» یا همان سفالگری بوده و یک روز صبح زود فردی به آنجا میرود تا کوزه یا آفتابه بخرد. سفالگر به او میگوید «کوزهها درون کوره است و هنوز پخته نشه». که همزمان شیخ دستش را درون تنور سفالگری میبرد و یک کوزه بیرون میآورد، بدون آنکه هیچ آسیبی ببیند. مردم تعجب میکنند و به دنبال او راه میافتند تا نامش را جویا شوند. شیخ در محل فعلی بارگاه، نامش را میگوید و غیب میشود. از آن پس، آنجا را به عنوان قدمگاه و یا محل یادبود او مقبره میسازند تا مردم برای زیارت و حاجت به آنجا بروند.»
اما آقای نوبهار نظری متفاوت دارد: «بله، فردی به نام شیخ عبدالله اینجا دفن است. پیشترها چهار عارف به گراش میآیند و در گراش هم دفن میشوند: شیخ مشهدی اسماعیل، شیخ حسین، شیخ عبدالله، و شیخ صدرالدین.» از این چهار تن هنوز هم به احترام یاد میشود. محل دفن شیخ حسین در قبرستانی در محوطه هفتبرکه بوده که از چند سال پیش تبدیل به پارکینگ شده است. قبر شیخ صدرالدین نیز در پارک لاله قرار دارد.
دههها پیش، اطراف بقعه شیخ عبدالله، از اداره مخابرات تا باغ ملی، قبرستان بوده است. اکنون در حیاط زیارتگاه، چند سنگ قبر جهت یادبود اشخاص، روی دیوار نصب است.
شیخ عبدالله برای مردم گراش بیش از یک محل زیارت است. مردم هم غم و هم شادیهایشان را به آنجا گره میزنند؛ از نذر برای رفع گرفتاری گرفته، تا بوقبوقِ شادیِ کارناوال عروسی.
بقعه شیخ مشهدی اسماعیل
بقعه شیخ مشهد اسماعیل در انتهای خیابان درمانگاه، پشت مدرسه حسنی قرار دارد. به گفته افراد محلی، شیخ مشهدی عارف و یا مبلغ دینی بوده که پس از فوتش، او را در گراش به خاک میسپارند و مقبرهاش همینجاست اما متاسفانه روی قبر او هیچ اطلاعاتی از تاریخ و چگونگی وفات ذکر نشده است.
مشهدی اسماعیل که بیشتر مردم به گبه آنجا را میشناسند، در واقع یک قبرستان فعال بوده است، اما مثل بسیاری از قبرستانهای قدیم، دیگر مجوز دفن برای آنجا صادر نمیشود.
پیر مکرم
پیر بیبی دختر و پیر مکرم تقریبا در یک حوالی و در محله برا قرار دارد. خیابان کنار پارک لاله را که بالا میروید، یک گنبد سبز تیره میبینید، که پیر بیبی دختر است. به سمت جنوب که بپیچید، میرسید به پیر مکرم که در کنار مسجد حاج حسینا واقع شده است.
کلید مسجد حاج حسینا و پیر مکرم تحویل آقای منوچهری است. او میگوید: «در پیر مکرم کسی دفن نیست. قدیمترها اینجا شلوغ میشد. مردم میآمدند و نذر میکردند. خصوصا زمانی که کسی عازم حج واجب بود و برای سلامتی حجاج به پیر و بقعهها سر میزدند. اما حالا رونق کمتری دارد.»
میپرسم: «حاجی چرا اینجا شده پیر مکرم؟» میگوید: «گذشتگان و نیاکان ما در این محل نور و روشنایی دیدهاند و بعد هم سنگ و گنبد و بارگاه. اما کسی دفن نیست. من اطلاعاتم در همین حد است. شماره آقای نوبهار را برایت میفرستم. از او بپرس مطمئنا بهتر میداند.»
آقای احسان نوبهار هم میخندد و میگوید: «من این راه را قبلا هم رفتهام. پیرِ مکرم احتمال زیاد پیرِ مکبر است که در طی این روزها لفظ به لفظ چرخیده و شده مکرم! در واقع این را شنیدهام که کنار مسجد حاج حسینا همین جای فعلیِ مکرم، شخصی بوده که مکبر مسجد حاج حسینا بوده و اذان میگفته. از قضا زن و بچهای هم نداشته. بعد از وفاتش او را در همان مکان دفن میکنند و حالا بعد از ۲۰۰ سال طبیعی است که چیزی نمانده باشد. این که میگویم زیر ۲۰۰ سال هم به این خاطر است که سنگ لوح مسجد حاج حسینا بیش از دویست سال نیست. البته من موقعی که این سر نخ را گرفته بودم مثلِ حالای شما حدودا ۱۷۰ بود اما حالا شده ۲۰۰.»
حاج عزیز نوبهار هم با نظر برادرش آقا احسان موافق است: «بله، در پیر مکرم کسی دفن شده. ما بچگی ساکن آن محل بودیم و خاطرم هست که قبری بود و رویش پارچه سبز کشیده بودند و گوهرنامی هم خادم آنجا بود.»
جاذبهی تاریخ یا معنویت یا حتی شاید کنجکاوی، مرا میبرد جایی که دستم را بگذارم روی آیفون خانهی آقای منوچهری تا به اتفاق، پیر مکرم را هم ببینم. همسایهاش خانم حجازی کلید را امانت میگیرد و با کمک دخترش فاطمه زهرا، قفلهای درب را یکی پس از دیگری با زحمت باز میکند و میگوید: «چند بار اینجا دزد آمده، کولر و… به سرقت رفته. همین است که تعداد قفلها زیادتر شده.»
چراغش سالم بود. هر چه گلیم و قالیچهی روی قبر را کنار زدم اسمی ندیدم. وقتی بیرون آمدیم، خانم حجازی گفت: «حالا که تا اینجا آمدی، بیا مسجد پیر مکرم را هم ببین. به قول مادرم اینجا فقط رمضان و شبهای احیا برو و بیا دارد و باقی ماها «کَل و کِئرن».»
چراغها را که روشن میکند، زیبایی طاق و ستونها دو چندان میشود. هنوز چشمانم روی سقف و طاقها میچرخید که خانم حجازی به آشپزخانه اشاره کرد که چند سنگِ قبر یادبود هم چسباندهاند کنار دیوار مسجد اما ذراتشان شده خاکِ همین شهر.
پیر بیبی دختر
این بارگاه بالاتر از پارک لاله و در نزدیکی سالن مهرابی قرار دارد. خانم کمالی میگوید: «آنجا سه خواهر دفناند که هرگز ازدواج نکردهاند. پیر نیست! زیارت بیبیدختران است.»
آقای منوچهری و آقای عالیپور، از ساکنان قدیمی آن محل، میگویند: «کسی آنجا دفن نیست. احتمالا اینجا هم کسی غیب شده که نیاکان ما برایش سنگ انداخته و گنبد و بارگاه ساختهاند.»
زن حاج مهرعلی مهرابی، از ساکنان قدیمی محل، هم میگوید: «هر چه من به خاطر دارم این بقعه بوده و مردم هم میرفتند! من حتی حاجت هم گرفتهام.»
خانم نوبهار میگوید: «بچه که بودیم، سهشنبهها میرفتیم آنجا و شمع روشن میکردیم. سه نفر آنجا دفناند اما به گفتهی من اکتفا نکن! فکر کنم آنجا خادم دارد برو ببین.»
آیفون را که زدم، یکی از آن طرف در گفت بله، و پشتبندش در را بفرما کنان باز کرد: «بفرمایید. اما لامپش سوخته! ببخشید اگر تاریک است.»
سرراست میروم سر اصل مطلب و از آقای عقیلِ عباسی، خادم آنجا، میپرسم: «اینجا کسی دفن است؟» میگوید: «این یکی را که مطمئنم بله! حتی به خوابِ آقای شوری هم آمده بود (که بچههایم را کنار خودم بیاورید) اما سرگذشتش را نمیدانم. احتمالا یکی مادر است و دو قبر دیگر فرزندان.»
متاسفانه روی هیچکدام از قبرها اطلاعاتی از نام و تاریخ وفات ذکر نشده بود و تابلوهایی که به دیوار میخکوب شده بودند نیز قاب عکسهایی بود تهی از واژه.
قدمگاه ابوالفضل
کوچهپسکوچههای محله بَرا را که طی کنید، میرسید به گنبدی طلایی و براق که از دور چشم هر رهگذری را به خود خیره میکند. عطر خوش حضور، این خانه را به مکانی متبرک و یک «قدمگاه» بدل کرده است.
خانم حسنزاده میگوید: «آن خانه متعلق به مادربزرگِ پدربزرگم بوده که شده قدمگاه. به خاطر دارم قبلا مردم از بیرم میآمدند و در قدمگاه نذری میدادند. آنها حاجتشان را گرفته بودند.»
هنرور هم در خصوص چگونگی این امر میگوید: «روزگاری این خانه به دهباش تیمور برادر بزرگ فتحعلیخان گراش تعلق داشت و دختران دهباش تیمور در آنجا زندگی میکردند.. یکی از دختران دمادم صبح میبیند شخصی با اسب سفید میآید و در حوضِ حیاط وضو میگیرد. سپس اذان میگوید و در یکی از اتاقها مشغول خواندن نماز میشود. این رؤیای شیرین، بارها و بارها در خانه تکرار میشود تا اینکه میگویند این خانه را باید قدمگاه کنیم. این خبر به گوش حاج رستمخان که آن زمان حاکم گراش بوده میرسد و به شدت عصبانی میشود و میگوید همهی اینها بدعت است و باید خانه را خراب کنیم. از قضا حاج رستمخان همان شب حضرت ابوالفضل را به خواب میبیند و به او میگوید تو قصد داری خانهی مرا خراب کنی؟ صبح در اوج حیرت و اشتیاق این خواب را تعریف میکند و به جای دستور تخریب، خودش هزینهی بهسازی و ساخت را متقبل میشود.»
شاید این خواب و نشانهها، پیامآورِ خیری است تا این خانه به نام حضرت ابوالفضل متبرک شود و بشود قدمگاه. خانم کمالی میگوید: «قبلا آنجا میرفتم و مداحی میکردم. من در واقع کنیزِ امام حسین(ع) و ابوالفضل(ع) هستم. اما حالا به خاطر وضعیت جسمانی و کهولت سن دیگر نمیتوانم تا آنجا بروم.»
بقعه پیر پهنو
بقعه پیر پهنو یا پیر پنهان، روبهروی مسجد صاحبالزمان(عج) است و حالا نام محوطهی اطرافش شده گلستان شهدا.
دکتر صادق رحمانی در مورد پیر پنهان میگوید: «در کل تاریخ مستندی وجود ندارد و هر چه هست از حرفها و تاریخ شفاهی مردم است. معمولا بقعههایی که معروف هستند به پیر پنهان، در حقیقت بر اساس خواب و رویا و یا بر اساس این داستان که یک نفر آنجا نور و روشنایی دیده، خاک آنجا را برداشتهاند و قبر یا سنگی یافتهاند. این روایتها معمولا در هالهای از افسانه و داستان است اما در اینکه بقعهها جای افراد مومن هست هیچ شکی نیست، خصوصا اینکه در پیر پنهان گراش، شهدا و روحانیون، و زنان و مردان باایمانی دفن هستند.»
همسر حاج مهرعلی مهرابی و همسر حاج ابول حسینی در مورد پیر پنهان اتفاق نظر دارند: «اینجا که قطعا کسی دفن هست. بله، حتما پیر یا شیخی دفن است که مردم حاجت میگیرند.»
بقعه شیخ ابوالوفا
در نزدیکی خیابان دروازه، بقعه متبرکه شیخ ابوالوفا قرار دارد.
یکی از ساکنین قدیمی این محل نقل میکند: «روزگاری در این مکان، مسجدی به نام «مسجد کول حسن» بود. اما افسانهای شیرین از غیبی مرموز، نام دومی بر این مسجد نهاد و آن «شیخ ابوالوفا» شد. میگویند شیخ بزرگوار، با عصایی در دست و دگله (کشکولی) بر دوش، از این حوالی گذر میکرد. وقتی از او جویای نامش شدند، خود را معرفی کرد و ناگهان ناپدید شد! آنگاه در همان محل غیب، بنایی بر آن ساختند. از آن پس، مردم چهارشنبهها به این مکان روی میآورند، شمع روشن میکنند، نذر میکنند و از روح بلند شیخ، حاجت میخواهند.»
پیر قره باغی
این پیر در انتهای خیابان آبیاری و نرسیده به حسینیه علی ابن موسی(ع) است.
مجتبی اسدی میگوید: «پیر قرهباغی یک پیر کوچک در آخر خیابان آبیاری است. از چند منبع مختلف قبلا تحقیق کردهام و کسی داخلش دفن نشده!» احتمالا این پیر هم بر حسب خواب بنا نهاده شده است.
پیرها و بقعهها توسط مردمی که از آنها حاجت گرفتهاند، بزرگتر و آبادتر شده است. به قول آقای کهنسال این مردم هستند که آباد میکنند. خدا بهشان برکت دهد و به ما توفیق خدمت.
کنار زیارت
علاوه بر زیارتگاههای داخل گراش، زیارتگاههای زیادی نیز خارج از شهر واقع شدهاند و محل رجوع زائران هستند. شاید معروفترین اینها کنار زیارت باشد.
کنار زیارتِ اصلی کمی بالاتر از روستای کنار زیارت است. حدود چهار تا پنج کیلومتر باید جادهی خاکی را بعد از روستا طی کنید تا برسید به پیر و یا تفرجگاه کنار زیارت.
صحبتهای تلفنیام با آقای امانتی، متولی آنجا، نیمهتمام ماند. اما به گفتهی محمود تابزر و محمود خیرخواه، آنجا کسی دفن نیست. در واقع آنجا نجاتدهندهی کسی از شر حیوان و یا راهزن بوده، که آنجا هم غیب میشود. یکی دیگر از همشهریها هم میگوید: «چرا، آنجا یک قبر هست اما کسی دفن نیست. در واقع یک دختر آنجا غیب شده و محل غیبش شده مکانِ حاجت.»
پیر شاهزاده قاسم
شاهزاده قاسم طبق سنگ و لوحی که بر سردر بارگاه نصب شده؛ از نوادگان شاهچراغ است. اما اینکه این لوح چقدر قدمت دارد و چه سالی نصب شده بین افراد محلی مبهم است. مکان این پیر ابتدای جاده چکچک، قبل از کبابی بخال است و مردم گراش آنجا را به پیر چاه گلوی بیشتر میشناسند.
مردم میگویند چون اینجا بر خلاف اکثر بقعهها، نام و نشانی شخص ذکر شده، با قاطعیت بیشتری میتوان گفت شاهزاده قاسم دفن است.
حاجیه کمالی میگوید: «من نذرِ پیر چاه گلویام و در این زندگی برای خودم هم زن بودهام و هم مرد.» او سپس ماجرای نذر پدرش را روایت میکند: «روزی پدرم به آنجا میرود و از او میخواهد فرزندی صحیح و سالم به او عطا کند. سپس پدرم از آنجا دو عدد کمشک (هستهی کنار وحشی) برای مادرم میبرد تا بخورد.» همزمان که تعریف میکند، روسریاش را کنار میزند و کنار هر گوشش را نشان میدهد و میگوید: «همان هم شد. اینم دو نشانه به اندازه کمشکله کُنار که از بچگی کنار گوشم از همان نذر پدرم در پیر شاهزاده قاسم برایم به یادگار مانده است.»
سوز پئش
این بقعه در روستای گزدان از توابع بخش ارد و در نزدیکی روستای زینلآباد قرار دارد.
حاج حسن کهنسال، صاحب مغازهی بابا غلام در خیابان بسیج است. او از دهسالگی همراه با پدرش به سوز پش میرفته و حالا نام آشنای گراش است و پولِ نذری سوز پش را خودش جمعآوری میکند و به آنجا میرساند.
آقای کهنسال در پاسخ به اینکه آیا کسی در آنجا دفن است یا نه، با تاکید میگوید: «بله، بله! در تذکرهای که آنجا هست، اسم و نسبش نوشته. اما من الان نمیدانم! از بچگی آنجا بودم و با پول و نذر مردم آنجا آباد شده. بارها نذر کردهام و حاجت گرفتهام. هر چه آبادی و خانه و سکو آنجا هست با پول مردم شکل گرفته بهتر بگویم آنجا مردمی است.»
پیر لاغر یا پیر بیبی گلستو
این پیر در جاده لار-گراش، پشت پلیس راه سابق، بعد از تنگه لاغر قرار دارد. ساخته شدن پیر لاغر یا پیرِ بیبی گلستو هم حاصل ماجرای یک غیبت ناگهانی است در پشت کوههای تنگه لاغر.
خانم قربانی میگوید: «میگویند آنجا یک دختر غیب شده و جزییات دیگری ندارم. یک مقبره ساختهاند و اطرافش هم چند تا اتاقک و آب انبار است.»
گیرِ خدا (گل خدا)
شش هفت کیلومتری دورتر از روستای صحرای باغ، مکانی است که مردمِ گراش آن را «گیرِ خدا» مینامند. این نام، خود گویایِ قصه است، قصهیِ نذرهایی که تقدیر، شخص را به مقصدی خاص روانه میکند.
گاه گیرِ خدا پناهِ مسافری میشود که کولهبارِ سفر بر دوش برای کار و کسب و درآمد عازم شهر یا کشوری دیگر میشود. مادر یا خواهر نذر میکند که دلِ فرزند یا برادر در غربت، هوایِ بازگشت نکند و تا پایانِ قرارداد کاریاش، جاگیر شود و مشغول کار. شاید گیرِ خدا زبانِ حالِ دلتنگیهایی است که به امیدِ استقامتِ عزیزانشان، به او پناه میبرند نذر میکنند. گاه نیز این نذر برایِ بانوانِ بارداری است که دلشان به انتظارِ نه ماهِ شیرینِ بارداری میتپد. اما همیشه آنطور که دلِ آدم میخواهد پیش نمیرود و جنین، پیش از موعد، پَر میکشد. پس خانواده و آشنایان، دست به دامانِ «گیرِ خدا» میشوند تا این امانتِ الهی، در آغوشِ امنِ مادر، نه ماه کامل را سپری کند و به قولِ گراشیها «گیر شادت» تا به سلامت، چشم به جهان بگشاید.
پیرها و بقعههای دیگر
حالا تعداد پیرها و بقعهها از انگشتان دست نیز فراتر رفته است. حتی در اطراف شهرستان، بارگاهها و مکانهایی وجود دارد که گفته میشود فردی در آنجا ناپدید شده و بعدها به عنوان محل حاجتخواهی برایش سنگ قبر یا قدمگاه ساختهاند. همانگونه که مولوی میگوید:
بگذار شکرها را بگذار قمرها را
او چیز دگر داند او چیز دگر سازد
برای دیگر پیرهای موجود در منطقه، در این گزارش به ذکر نام و موقعیت مکانی بسنده میکنیم و از شما مخاطبان هفتبرکه میخواهیم اگر اطلاعات مستند یا روایتهای قابل توجهی در این زمینه دارید برایمان ارسال کنید تا تصویر این باورها در ذهنهایمان شفافتر شود.
لیست پیر و بقعهها همراه با موقعیت مکانی:
آرامگاه سید باقی
موقعیت مکانی: کیلومتر ۹ جاده گراش-لار، روبروی پادگان نیروی هوایی لار، جاده باغ خاتون
پیر مریمِ معصومه
موقعیت مکانی: انتهای خیابان بسیج، به طرف منبع سیاه، که با پنج دقیقه پیادهروی به مقصد میرسید.
پیر ابوالعراق
موقعیت مکانی: نزدیک به شهرک صنعتی شهر خور
پیر درویش عالی
موقعیت مکانی: کیلومتر ۳ جاده لطیفی به بندرعباس
امامزاده میر ابراهیم
موقعیت مکانی: در جاده لار-کورده
پیر برزگو
موقعیت مکانی: کیلومتر ۱۵ جاده اوز به خنج، قبل از گردنه وراو
پیر شاه غیب
موقعیت مکانی: در نزدیکی روستای شاه غیب از توابع درز و سایبان
پیر قائد یا قائم
موقعیت مکانی: در جاده گراش-اوز
امامزاده میر علی ابن حسین
موقعیت مکانی: شهر قدیم لار، پشت بازار میوه و ترهبار
پیر بول یا میر ابول
موقعیت مکانی: جاده فداغ به بیرم
امامزاده شاه قتال
موقعیت مکانی: در بخش صحرای باغ، شهر عمادشهر (عمادده)
امامزاده میر مرتضی
موقعیت مکانی: روستای دنگز از توابع لار
امامزاده شاه زندو
موقعیت مکانی: در شهر بیرم
پیرها و بقعهها، چه ریشه در واقعیت تاریخی داشته باشند و چه زادهی روایتهای جمعی باشند، بخشی از فرهنگ و حافظهی اجتماعی و اعتقادی مردم این منطقهاند. طبق پرسوجوها، در بیشتر موارد سند قطعی برای اثبات یا ردِ پیشینهی این مکانها در دست نیست و همین است که مرز میان واقعیت و روایت را مبهم میکند. اما فارغ از این پرسش که «واقعیاند یا نه»، آنچه انکارناپذیر است، کارکرد اجتماعی و روانی این مکانهاست. مردم در زمان گرفتاری، بیماری، ناامیدی یا نیاز، به جایی برای توسل و امید احتیاج دارند. همین دخیل بستن، شمع روشن کردن یا نذر کردن و پخش شیرینی، بیش از آنکه صرفاً یک آیین یا باور تلقی شود، تلاشی برای یافتن آرامش و معنا در دل دشواریهاست.
بنابراین شاید مهمتر از داوری دربارهی صحت تاریخی یا باور عامیانه مردم در مورد این بقعهها، فهم این نکته مهم باشد که آنها چگونه در زندگی مردم در طی این سالها نقشِ اعتماد و تسلی ایفا کردهاند تا بندِ دل آدم گره بخورد به امید و در این روزگار دوام بیاورد.



















