هفت‌برکه: در ماه‌هایی که تنش سیاسی بین ایران و امارات متحده عربی بالا گرفته است، وضعیت صدها هزار ایرانی ساکن امارات در ابهام قرار دارد. ایرانیان درک دقیقی از شرایط این هموطنان و زیست آنان ندارند زیر مطالعات انگشت‌شماری در این مورد انجام شده است و تمرکز مطالعات مهاجرت بیشتر بر ایرانیان در کشورهای غربی بوده است.
کتاب «ایرانی ماندن در امارات متحده عربی» تالیف دکتر جیمز وورال و دکتر علم صالح؛ با ترجمه‌ی راحله بهادر و مسعود غفوری، در شرایطی که نیاز فراوانی برای شناخت این جامعه ایرانیان وجود دارد، زمستان ۱۴۰۴ از سوی نشر همسایه در ۸۲ صفحه منتشر شد.
این کتاب یک پژوهش میدانی و مطالعه‌ی مهاجرتی گسترده در امارات متحده عربی و در میان جمعیت پرتعدادی از ایرانیان است و می‌کوشد به این پرسش اساسی پاسخ دهد که ایرانیان چگونه تلاش می‌کنند با محاسبه‌ی سود و زیان اقتصادی و سیاسی، در وضعیت دشوار سیاسی کشور امارات و تنش‌های مداوم سیاسی بین دو کشور، همچنان ایرانی بمانند.
این کتاب به شکل کاغذی در موسسه‌ی فرهنگی هنری هفت‌برکه و به صورت الکترونیک در سایت طاقچه (+) در دسترس علاقه‌مندان به مطالعات مهاجرتی، به ویژه جامعه‌ی مهاجران و مردم از منطقه‌ی جنوب ایران، قرار دارد.
در اهمیتِ «ایرانی ماندن در امارات متحده عربی»
کتاب «ایرانی ماندن در امارات متحده عربی» پیش از این به صورت مقاله در مجله‌ی معتبر «مرور مهاجرت بین‌الملل[1]» (دوره ۵۴) در سال ۲۰۲۰ میلادی به چاپ رسیده است و سپس خلاصه‌ای از آن در شماره ۲۲ فصلنامه‌ی سیاست‌نامه، در شهریور ۱۴۰۱ در ایران منتشر شد.
اهمیت موضوع کتاب حاضر از سه جنبه است. نخست آنکه، با وجودی که درصد بالایی از جامعه‌ی مهاجران در کشور امارات متحده عربی را ایرانیان تشکیل می‌دهند، به نظر می‌رسد مطالعات پژوهشی اندکی در زمینه‌ی شرایط آنها از دیدگاه سیاسی، جامعه‌شناسی و اجتماعی از سوی پژوهشگران ایرانی و غربی انجام شده است. تنش‌های سیاسی مداوم بین دو کشور همسایه و محدودیت‌های شدید فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایرانیان در این کشور، مساله‌ی حفظ هویت و همزمان محاسبه‌ی سود را به چالشی اساسی برای بسیاری از آنها تبدیل کرده است. این خلاء، با توجه به میزان تاثیرگذاری دوجانبه‌ی جامعه‌ی گسترده‌ی مهاجر ایرانی و وضعیت روابط سیاسی دو کشور از یک سو، و رویکرد و تصمیمات اغلب مبهم و متغیر حاکمیتی جامعه‌ی میزبان نسبت به مهاجران ایرانی از سوی دیگر، سوال‌برانگیز است و اهمیت مطالعات رئالیستی در این زمینه را برجسته می‌کند.
دومین جنبه، به‌روز بودن موضوع کتاب است. این پژوهش اگرچه در سال‌های گذشته انجام شده است اما همچنان یک انعکاس واقعی، دقیق و قابل‌اتکا از وضعیت ایرانیان و موضوع پیچیده‌ی حفظ هویت برای آنها در این کشور است. این به‌روز بودن در این روزها که ایران درگیر سومین جنگ تحمیلی شده، و به دلیل تاثیرات مستقیم نظامی جنگ بر کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس و به طور خاص امارات متحده عربی، اهمیت دارد. جامعه‌ی مهاجر ایرانی بار دیگر و قطعا بیش از تمام ادوار گذشته، در معرض تصمیم‌های سختگیرانه‌ی اخراج‌ها، زندانی شدن و بسته شدن مدارس و تعطیلی مراکز فرهنگی ایرانی از سوی دولت این کشور قرار گرفته است و مساله‌ی حفظ هویت و امنیت سود و سرمایه برای ایرانیان به موضوعی حیاتی تبدیل شده است.
از جنبه‌ی سوم و مهم‌تر اینکه، این کتاب بر اساس مصاحبه با ۱۳۰ شرکت‌کننده در طول سال‌های ۲۰۱۳، ۲۰۱۴ و ۲۰۱۶ انجام شده که به نوشته‌ی نویسندگان «۷۲درصد پاسخ‌دهندگان از استان‌های فارس یا هرمزگان و غالبا از چهار شهر و روستاهای توابع آن در منطقه‌ی جنوبی استان فارس (لار، گراش، خنج و اوز) بودند.» (۴۳) به دلیل پرتعداد بودن مهاجران ایرانی از جنوب کشور و به ویژه جنوب فارس در امارات، مطالعه‌ی کتاب به جامعه‌ی جنوب کشور و پژوهشگران علاقه‌مند نیز توصیه می‌شود. برای مردمانی که سالیان سال از زمان اجداد خود برای کار و زندگی به امارات متحده عربی رفت و آمد داشته‌اند، مطالعه‌ی علمی چگونگی زیست بخشی از این مهاجران و مقوله‌ی حفظ هویت در زمان معاصر، می‌تواند به برخی پرسش‌های آنها در این زمینه پاسخ دهد.
مسعود غفوری در مقدمه‌ی کتاب نوشته است: «با این که ما ارتباط بسیار نزدیکی با وضعیتی که در مقاله توصیف می‌شود داریم، با خواندن چندباره‌ی این مقاله، می‌توانیم به دلایل شکل‌گیری بسیاری از عادات و ارزش‌های پدران و پدربزرگ‌های خودمان پی ببریم. برای مثال، اگر برایتان این سوال پیش می‌آید که چرا سرمایه‌داران ما در آن سوی آب، همواره بخشی از سرمایه‌شان را به منطقه خودشان می‌فرستند و در اینجا ملک و زمین می‌خرند، جوابتان به شکل علمی در این مقاله ارائه شده است.» (۲۱)
درباره‌ی نویسندگان
دکتر عَلم صالح
دکتر علم صالح، دانشیار افتخاری علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در دانشگاه ملی استرالیا و اصالتا اهل آبادان است. او همچنین عضو انجمن بریتانیایی مطالعات خاورمیانه و دبیر «ژورنال بریتانیایی مطالعات خاورمیانه[2]» است. او هر سه مقطع کارشناسی، کارشناسی‌ارشد و دکترایش را در دانشکده مطالعات سیاسی و بین‌الملل دانشگاه لیدز انگلستان گذرانده است و حوزه‌ی مطالعات او مطالعات خاورمیانه، روابط بین‌الملل و مطالعات امنیت است. در میان تالیفات علمی دکتر صالح در مجلات معتبر علمی کتاب «هویت قومی و دولت در ایران[3]» (۲۰۱۳) را می‌توان نام برد که انتشارات معتبر پلگریو-مک‌میلان آن را منتشر کرد و بر مساله‌ی ایران متمرکز است.
علم صالح در مرداد ۱۳۹۸ مهمان موسسه‌ی فرهنگی هنری هفت‌برکه گراش بود و گفتگویی با موضوع «هویت، ناسیونالیسم و اسلام‌گرایی در خاورمیانه» داشت که می‌توانید اینجا (+) بخوانید. او در بخشی از کتاب حاضر با عنوان «هویت سیاسی چیست و چگونه شکل می‌گیرد؟» در تعریف هویت می‌گوید: «هویت یکی از پیچیده‌ترین اصطلاحاتی است که مطالعات سیاسی و فلسفه و جامعه‌شناسی با آن رودرروست. این مفهوم بینارشته‌ای و متغیر را می‌توان به خلاصه‌ترین شکل ممکن، بدین‌گونه تعریف کرد: «هویت هر آن چیزی است که «من» را یا «ما» را می‌سازد یا به «من بودن» یا «ما بودن» معنا می‌بخشد.» (۱۲)
دکتر جیمز وورال
دکتر جیمز وورال (James Worrall) دانشیار روابط بین‌الملل و مطالعات خاورمیانه در دانشکده سیاست و مطالعات بین‌الملل دانشگاه لیدز است. محورهای اصلی پژوهش‌های او شامل روابط کشورهای غربی با جهان عرب، سیاست، جامعه و امنیت در منطقه خلیج فارس، سازمان‌های بین‌المللی منطقه‌ای، مقابله با شورش، نظام‌های محلی در جنگ‌های داخلی، بازسازی پس از منازعه (به‌ویژه اصلاح بخش امنیتی)، و همچنین ثبات و مشروعیت رژیم‌های غیردموکراتیک است. او همچنین یکی از سردبیران نشریه معتبر Civil Wars «جنگ‌های داخلی» است که در حوزه مطالعات جنگ‌های داخلی، شورش، دولت‌سازی و امنیت منتشر می‌شود.
برخی از کتاب‌های وورال عبارتند از:
«دولت‌سازی و مقابله با شورش در عمان: روابط سیاسی، نظامی و دیپلماتیک در پایان دوران امپراتوری» (۲۰۱۴)؛ «حزب‌الله: از مقاومت اسلامی تا حکومت» (۲۰۱۷)؛ «نهادهای بین‌المللی خاورمیانه: شورای همکاری خلیج فارس، اتحادیه عرب و اتحادیه عرب مغرب» (۲۰۱۹)
سه‌گانه‌ی «غرور؛ تعصب و تهدید»
ساختار کتاب شامل مباحث نظری درباره‌ی هویت، ناسیونالیسم و سیاست‌های مهاجرتی است و سپس با ورود به جزئیات تجربیات فردی و جمعی ایرانیان، به تحلیل راهبردهای آنان برای حفظ هویت در شرایطی که با بی‌اعتمادی، محدودیت‌های حقوقی و تهدیدهای امنیتی روبه‌رو هستند، می‌پردازد. نویسندگان نشان داده‌اند که هویت ایرانی در امارات نه تنها یک نشانه‌ی فرهنگی، بلکه یک سرمایه‌ی اجتماعی و گاه منبع آسیب‌پذیری است که باید به دقت مدیریت شود. کتاب با تکیه بر داده‌های مصاحبه و مشاهده، تفاوت‌های طبقاتی، مذهبی و نسلی را در میان ایرانیان امارات برجسته کرده و نشان داده است که علیرغم این تفاوت‌ها، احساس ناامنی ساختاری و ضرورت تصمیم‌گیری دائمی درباره‌ی چگونگی ابراز هویت، تجربه‌ای مشترک میان آنان است.
در میان صفحات «ایرانی ماندن در امارات متحده عربی»
جیمز وورال و علم صالح، مولفان کتاب حاضر؛ وضعیت حفظ هویت برای مهاجران ایرانی در کشور امارات متحده عربی را به «تور ایمنی بندبازی» (۲۸) تشبیه کرده‌اند که به «سه متغیر کلیدی وابسته است: ۱) غرور نسبت به هویت ملی، ۲) یک زمینه‌ی سیاسی مبنی بر بدگمانی و اختلافات تثبیت‌شده‌ی اجتماعی-فرهنگی؛ و به‌ویژه ۳) نیاز به حفظ منافع و ایجاد راهکارها با در نظر داشتنِ تهدیدِ اخراج یا تمدید نشدن ویزاها» (۲۸)
در بخشی از کتاب با عنوان «محاسبات سود در میان ایرانیان» می‌خوانیم: «این چرخه‌های تنش یا در حقیقت روابطِ رو به افولِ مداوم، منجر به اتخاذ خط مشی‌های دقیق برای حفظ سرمایه در میان همه‌ی ایرانیانی که دیدیم، شده بود. آنها نسبت به تهدید زندگی و سرمایه در صورت تمدید نشدن ویزا یا اخراج آگاهی بالایی داشتند. با این وجود، حفظ سرمایه بسیار پیچیده‌تر از قرار ندادن همه‌ی تخم‌مرغ‌ها در یک سبد بود. بسیاری از پاسخ‌دهندگان به طور واضح توضیح می‌دادند که چگونه پول‌شان را به جاهای دیگر انتقال می‌دهند، در غرب یا ایران سرمایه‌گذاری می‌کنند، و تصمیم‌های سرمایه‌گذاری در امارات را برای اجتناب از خطر به تاخیر می‌اندازند. عارف، تاجر خرده‌فروشی در سه مغازه خشکبار، می‌گفت: «بله، ما برای کسب‌وکارمان پول خرج می‌کنیم، اما مراقبیم کجا و چه مقدار سرمایه‌گذاری کنیم. من فقط باید چیزی را که ضروری است، یا چیزی که واقعا سود زیادی برایم داشته باشد، خریداری کنم. یک آدم عاقل، سود و زیان را مد نظر قرار می‌دهد و فقط جایی که واقعا لازم است سرمایه‌گذاری می‌کند. این مساله مخصوصا در این زمان اهمیت دارد.» احمد، یک فروشنده‌ی کوچک دیگر، معتقد بود: «سودها برای سرمایه‌گذاری در ایران است. این کاری است که همه می‌کنند.» علیرغم سطح‌بندی واضح اقتصادی در میان این اجتماع، تقریبا همه به فکر تنوع‌بخشی بودند. البته این راهبردها بیشتر مربوط به کسانی است که تنها گذرنامه‌ی ایرانی دارند؛ با این وجود حتی بسیاری از کسانی که دارای گذرنامه‌ی غربی بودند، برای فرار به غرب همراه با سرمایه، پس‌انداز و گاهی کسب‌و‌کارشان، استراتژی‌های خروج روشنی داشتند. محمود، یکی از مصاحبه‌شوندگان، گفت: «ما هنوز هم در بریتانیا مغازه داریم، و من همیشه هزینه‌ی بیمه‌ی بازنشستگی‌ام در آنجا را حتما می‌پردازم. سرمایه‌گذاری‌هایی هم همراه با خانواده‌ام در استرالیا دارم. یک واحد آپارتمان در دبی خریداری کرده‌ام اما خانواده‌ام هم اینجا و هم در خانه‌مان در بریتانیا زندگی می‌کنند. این یک مساله‌ی طبیعی است حتی برای کسانی که سال‌هاست در امارات هستند.»
و در مورد یکی از «روش‌های حفظ هویت» در میان ایرانیان مقیم امارات می‌نویسند: «هویت با سفر به ایران نیز حفظ می‌شود […] این مساله برای افرادی که از استان فارس بودند، به دلیل منافع و حفظ هویت تعیین‌کننده بود. به دلیل داشتن خانواده و سرمایه‌گذاری‌هایی در هر دو سوی خلیج فارس، دیدارهای منظم برای آنها ضروری بود و در معنای وسیع‌تری، نقش مهمی در حفظ مال و ایجاد تعادل بین دو کشور داشت. برای کسانی که دیدارهایشان کمتر یا بسیار به ندرت بود، فرصتِ رفتن به «خانه» و ملاقات با خویشاوندان، و با توصیف سعید، لذت بردن از «شادی، آرامش و خانه» حیاتی بود.» (۵۷)
درباره مترجمان
مسعود غفوری، دکترای زبان و ادبیات انگلیسی از دانشگاه تهران، مترجم، مدرس ادبیات انگلیسی و سردبیر سایت هفت‌برکه گراش است. او پیشتر رمان فارسی «اینجا صدای گرگ‌ها بلندتر است» نوشته عادله خلیفی را به انگلیسی ترجمه کرده است که در سال ۲۰۲۲ در انتشارات ۴۹کتاب سوئد به چاپ رسیده است. او نمایشنامه «فروش کابل» نوشته سیلویا خوری را نیز در سال گذشته ترجمه کرد که با عنوان «۱۱۳ دقیقه پس از غروب» توسط گروه هنری صبا به روی صحنه رفت.
راحله بهادر، کارشناس ارشد زبان و ادبیات انگلیسی از دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان است. او، مترجم، مدرس زبان انگلیسی و عضو تحریریه رسانه‌های هفت‌برکه گراش است. نخستین کتاب او با عنوان “Stories in Abjection”، «داستان‌هایی در آلوده‌انگاری» بر پایه‌ی پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد او و تحلیل داستان‌های منتخب آلیس مونرو، نویسنده‌ی کانادایی، در انتشارات لَمبرت آلمان در سال ۲۰۱۵ به چاپ رسید. از او همچنین کتاب «جنگ دلقک‌ها» در زمستان ۱۴۰۴ منتشر شده که در آینده رونمایی خواهد شد. این کتاب شامل ترجمه‌ی ۷۶ داستان کوتاهِ کوتاه از ۲۰ نویسنده‌ی معاصر بین‌المللی و مصاحبه با شش داستان‌نویس است.
پانویس‌ها:
[1] Worral, James., Saleh, Alam. (2020). “Persian Pride and Prejudice: Identity Maintenance and Interest Calculations Among Iranians in the United Arab Emirates”. International Migration Review. 54 (2), pp. 496-526.
[2] British Journal of Middle Eastern Studies
[3] Saleh, A. (2013). Ethnic Identity and the State in Iran. Britain: Palgrave Macmillan.
Worrall, J. (2014). Statebuilding and counterinsurgency in Oman: Political, military and diplomatic relations at the end of empire. I.B. Tauri
Worrall, J. (2019). International institutions of the Middle East: The GCC, Arab League and Arab Maghreb Union. Routledge
Worrall, J. (2017). Hezbollah: From Islamic resistance to government. Routledge
