هفتبرکه: مسجد سیفالدین یکی از قدیمیترین مساجد گراش است که همچنان معماری سنتی آن حفظ شده است؛ اما با خرابیهای جدی روبهرو است و نیاز به تامین بودجه، بازسازی و مرمت فوری دارد.
در ماه رمضان پارسال، خبرنگاران هفتبرکه پیگیر وضعیت این مسجد بودند، ولی اهالی محل به امید این که شاید وضعیت این مسجد با کمک خیرین یا دولت بهبود پیدا کند، گزارش را به آینده موکول کردند. بعید به نظر میرسد این مسجد سرانجام سهمی از بودجهی دولتی برای بازسازی ببرد و در گراش برای حفظ آثار تاریخی هم باید دست به دامان خیّرین شد.
دوباره به سراغ برخی اهالی محل، رییس ادارهی میراث فرهنگی گراش و ادراهی اوقاف شهرستان رفتیم تا از حال و روز این مسجد بپرسیم. اما تاکنون تغییری در وضعیت این بنا، جز خرابی بیشتر و وضعیت بحرانیتر، ایجاد نشده است.
مسجد سیفالدین؛ یادگار سیصدساله
به گزارش هفتبرکه، مسجد سیفالدین که در بافت قدیم گراش در محلهی پاقلعه واقع است، مثل بسیاری از آثار تاریخی ثبتشدهی دیگر به دلیل فرسودگی در معرض خطر است. در روزهای مذهبی هم نمازگزاران محله، برای ادای نماز به آنجا میروند و مسجد با همهی خرابیها و زخمهایش همچنان با صبوری میزبان آنها است، اما برای استوار ماندن آن نیازمند یک بودجهی مناسب است و ظاهرا تلاش برخی علاقهمندان و اهالی محل به بازسازی این مسجد، تاکنون نتیجهای نداشته است.
مسجد سیفالدین حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ سال قدمت دارد و متعلق به دورهی صفویه یا قاجاریه است و در سال ۱۳۹۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. مساحت مسجد ۲۰۰ متر مربع است و قسمتهایی مانند حیاط، شبستان، سالن و محراب دارد.
این مسجد یکی از آخرین مساجدی است که معماری سنتی خود را با سقفی از تیرهای چوبی که در زبان محلی «چئب و مئر» نامیده میشود، حفظ کرده است. گفته میشود این مسجد را شخصی به نام سیفالدین ساخته است؛ و تنها یک بار حدود ۱۳۰ سال پیش، شخصی به نام حاج محمدجعفر آن را بازسازی کرده است.
این مسجد که بدون گنبد است، راهپلهای به پشت بام دارد که برای اذان گفتن روی بام مسجد استفاده میشده است. در حالی که بیشتر مساجد سبکشان تغییر کرده؛ این مسجد همچنان معماری قدیمی خودش را دارد، اما در حال خراب شدن است. مصالح قدیمی آن مانند سنگ و گچ و ساروج است و دو فرش دارد که به گفتهی یکی از اعضا هیات امنا، قدمت یکی ۱۲۵ سال و دیگری ۸۵ سال است.
اهالی محل چه میگویند؟
برای روشن شدن وضعیت مسجد، هفتبرکه با چند نفر از اهالی و همسایگان این مسجد هم گفتگو کرد. محمود تابهزر، یکی از اهالی و عضو هیات امنا این مسجد، در مورد خرابیهایی که این بنا را تهدید میکند، میگوید: «پشت مسجد را لولهی آب کار گذاشتهایم تا آب به داخل مسجد نفوذ نکند. بیرون و در قسمت حیاط زمان قدیمتر دو طبقه بود و طبقهی پایین حوض و وضوخانه بود و الان دیگر آن کاربری را ندارد و انباری است. کف مسجد که سقف زیرزمین است، الان زمینش فرونشست کرده است. طاق زیرزمین ترک برداشته است. زیر ستون خودمان بلوک زدهایم و پر کردهایم تا بیشتر فشار وارد نکند. دیوارهای دور کاملا کنده شده. دیوار حیاط پف کرده و محراب هم ترک برداشته است.»
او میگوید پیگیریهایی هم برای مرمت این بنا داشته است، که تاکنون به نتیجهی عملی نرسیده است. تابهزر میگوید: «از شهرداری، شورا و دفتر امامجمعه هم آمدهاند و دیدهاند و رفتهاند. پارسال مهندسین از فرمانداری گفتند هزینهی بازسازی آن حدود ۵ تا ۶ میلیارد تومان است.»
تا اینکه یک خّیر برای مرمت این بنا پیدا شده است. تابهزر میگوید: «اخیرا یک خیّر پیدا شده که قولهایی داده است و گفت من یک میلیارد آن را پرداخت میکنم و مابقی را در طول سال پرداخت میکند. اما میراث قبول نمیکند. میگویند اول ۲ میلیارد کامل را بیاورید. حدود ۴۰۰ میلیون تومان هم در حساب مسجد هست، اما باز کم داریم. قبل از ماه رمضان باز هم به فرمانداری مراجعه کردم، اما فایده نداشت.»
تابهزر در پایان اضافه میکند: «قصد داریم درخواست شکایتی ثبت کنیم که با این خرابی مسجد اگر اتفاقی برای کسی افتاد، ما مقصر نباشیم چون ما نماز جماعت داریم و مردم میآیند و در مسجد باز است.»
یکی دیگر از کسانی که دغدغهی تعمیر این مسجد را دارد و پیگیریهای زیادی هم برای مرمت آن کرده است، امام جماعت آن است. حجتالاسلام محمد دانشور، امام جماعت این مسجد، در گفتگو با هفتبرکه در مورد فعالیتهای این مسجد میگوید: «هر سه وعده نماز برقرار است و مسجد فعالی داریم، اما بیشترین حسرتی که داریم میخوریم برای خرابی مسجد است که هیچ کس به فکر نیست و ما هر چقدر پیگیری کردیم، کسی جوابگو نیست. هر سال هم که میگذرد وضعیت مسجد دارد خرابتر میشود و اگر تشریف بیاورید و ببینید وضعیت خرابتر شده و از طرفی هم نمیگذارند ما تعمیرش کنیم. حداقل بخشی را خودمان گچ و سیمانی بکشیم. میگویند چون آثار باستانی است و ثبت ملی شده، نباید دست بزنید. میگوییم خودتان بیایید و جواب میدهند از اول باید مرمتسازی بشود. میگوییم پس چکار کنیم؟! میگویند شما یک آوردهی اولیه بیاورید، بقیهاش را ما پرداخت میکنیم.»
حجتالاسلام دانشور در مورد عدم عزم جدی مسئولین برای مرمت این مسجد تاریخی میگوید: «اگر این بنا ثبت ملی نشده بود، تا الان ما دست روی مسجد میگذاشتیم و کار میکردیم، ولی چون که ثبت ملی شده، هیچ کاری نمیشود کرد و مسجد دارد خراب میشود. هیچ ارگانی نمیآید وسط. تعجب ما از همین است. چیزی که ثبت ملی شده و آثار باستانی ایران و گراش است هیچ کس پای کار نمیآید. من پنج-شش سال است اینجا امام جماعت هستم و از اول هم گفتم اگر برای تعمیر مسجد آمدید که دست شما هم درد نکند و تشکر میکنیم و خدا به شما خیر بدهد. اما اگر نیامدید من رسانهای میکنم.»
امام جماعت مسجد در پایان میگوید: «اینجا اهالی مسجد در محلهی پاقلعه وسع کمک به تعمیر مسجد را ندارند. از طرفی رو به هر خیری هم میزنیم کسی به کمک نمیآید. الان که وضعیت کشور خاص است، اما انشالله بعدا رسیدگی بشود. بر گردن شما و بر عهدهی شما است که مسجد را تعمیر کنید، شمای مسئول اوقاف و میراث. نمیدانم چرا دارند کمکاری میکنند. ما این دغدغه را داشتیم و چهار روز دیگر نیایند گردن ما را بگیرند که شما امام جماعت آنجا بودید و باید تذکر میدادید؛ یا بروند گردن آقای تابهزر را بگیرند. ایشان از کار و زندگی خودش زد و از پارسال تا الان پیگیری کرده و به همه جا مراجعه کرده اما فایده نداشته است.»
فاطمه کوزلی، یکی دیگر از اهالی و خادم این مسجد، هم در گفتگو با هفتبرکه میگوید: «مسجد خیلی قدیمی است. دیوارها در حال خراب شدن است. یک زیرزمین دارد که شبستان مسجد بوده. یک حالت شیب و در حال آوار شدن پیدا کرده. چند سال پیش یک ستون زدیم اما مثلا شبهای احیا که جمع میشویم خیلی استرس داریم که نکند اتفاقی بیفتد. ما که خادم مسجد هستیم نگران هستیم اتفاقی بیفتد. مسجد با اینکه قدیمی است اما تمیز است و مشکل حیوانات موذی ندارد. در حیاط مسجد دیوار بخش سالن و حیاط بخشی از آن ریخته.»
کوزلی در پایان وضع بحرانی مسجد را یادآور میشود و اضافه میکند: «ما چند میلیونی در حساب مسجد داریم. میراث گفته ما خودمان مهندس میآوریم و شما اجازه ندارید به آن دست بزنید. تا پارسال هم یک خیّر پیدا شد و گفت یک میلیارد هزینه میکنم. اما میراث گفت شما ۲ میلیارد بیاوردید تا هزینه کنیم. وضعیت مسجد بحرانی است. همان پارسال اگر با آن یک میلیارد خیّر شروع شده بود، الان کمی از تعمیر انجام شده بود و خیّرین دیگر هم کمک میکردند. ما با همت همسایگان داریم مسجد را میگردانیم و خیّر بزرگی پشت آن نیست و از طریق بودجههای مردمی آن را داریم میگردانیم.»
میراث: «بودجهی دولتی کافی نیست و کمک خیّر هم لازم است»
هفتبرکه برای منعکس کردن صحبتهای میراث فرهنگی، در گفتگو با سید عفیفالدین زندوی، رییس ادارهی میراث فرهنگی گراش، در مورد آخرین وضعیت تامین بودجه و مرمت این مسجد پرسید. زندوی بار دیگر گفت بودجهی دولتی جوابگوی نیاز مرمت این مکان نیست. او گفت صدور کد پروژهی این بنا همچنان از سوی فرمانداری معطل مانده و افزود: «باید کد پروژهی این بنا از سوی فرمانداری تعریف شود. اگر فرمانداری کدی تعریف کرد ما یک بودجهای به آن میدهیم. بودجهی ما ناچیز و قطرهچکانی است. الان با خرج امروز حداقل ۵ تا ۶ میلیارد هزینه دارد.»
اگرچه این مسجد به عنوان یک اثر تاریخی ثبت ملی است، اما سوی دیگر ماجرا به ادارهی اوقاف میرسد. مساجد در لیست اموال ادارهی اوقاف قرار دارند. زندوی با اشاره به این موضوع گفت: «ادارهی اوقاف هم است و باید هزینه بدهد. درست است که بنا میراثی است، اما اوقاف هم وظیفهای دارد. الان میراث قانونی است که اولیتش را گذاشته روی آثاری که متعلق به خودش است و مالکیت آن با خودش است. ما نمیرویم ملک اوقاف یا شهرداری را مرمت کنیم. فلسفهی ثبت آثار این نیست که هزینهی مرمت اثر با میراث باشد، بلکه نظارت و صیانت با ما است و اینکه نگذاریم کسی آن را تخریب کند. اینکه دست طبیعت آن را خراب کند، کاری به ما ندارد. بایستی خود آن ارگان متولی هم پیگیر باشد؛ حالا اوقاف یا شهرداری.»
زندوی، رییس ادارهی میراث فرهنگی گراش، در پایان کمک خیّرین را درخواست میکند؛ دیوار کوتاهی که همیشه بار بخشهای مختلف را در گراش از جمله جایگزینی بودجهی دولتی به دوش کشیده است. او میگوید: «گراش شهر خیرین مسجدساز و مدرسهساز است. مسجد سیفالدین خاستگاه اسلام در شهر گراش است. اگر ما ادعای دین و مذهب داریم، پدران و مادران ما دین و مذهبشان از همین مسجد شروع شده؛ اصلا شایسته نیست که این مسجد را رها کنیم؛ جایی که خاستگاه ما بوده. خیرین ما یک چشمی به این مسجد هم داشته باشند.»
اوقاف: «از درآمدهای موقوفات شهرستان و استان امکان تامین بودجه مرمت وجود دارد.»
برای مشخص شدن سهم و مسئولیت ادارهی اوقاف در مرمت این مسجد تاریخی، با امرالله مولایی، رییس ادارهی اوقاف و امور خیریه شهرستان، هم تماس گرفتیم. مولایی میگوید اوقاف آمادگی دارد بخشی از بودجهی مرمت را پرداخت کند. او میگوید: «چند بار با آقای زندوی برای بازدید رفتیم. میراث گفت قرار است یک بودجهی خوبی برای آن بگذاریم. ما هم اینجا از محل موقوفات خودمان میتوانیم کمک کنیم. از طریق منابع استانی هم امکان تامین بودجه وجود دارد. موقوفات اینجا شاید درآمدش زیاد نباشد، اما تا حدود ۲۰۰-۳۰۰ میلیون تومان امکانش است. برای مرمتش هنوز اقدامی نشده. چون میراثی است برای نقشه باید اداره میراث تایید کند. معماری آن دست میراث فرهنگی است. معماری آن شبیه مسجد آخوند است که بازسازی شد. مرمت باید با نظر میراث باشد. ما مکاتباتی با استان هم داشتهایم. از محل موقوفات نیاز به استان نیست و اگر میراث تایید کند میتوانیم کمک کنیم. ما سالیانه درآمد داریم و مثلا اگر امسال ۱۰۰ میلیون کمک کردیم سال بعد هم میتوانیم کمکشان کنیم.»
اما نهایتا ادارهی میراث فرهنگی است که باید مجوز شروع کار مرمت را صادر کند. مولایی میگوید: «کار ساخت و ساز با میراث است و گیر کار اینجا است. هیات امنا مسجد باید خودشان پیگیر باشند. اوقاف در امورات داخلی دخالت نمیکند، اما از لحاظ مالی میتواند کمک کند. اگر میراث تایید کند میشود. اگر دست ما بود از استان میگفتیم بیایند و نقشه آن را تعیین کنند. اما چون میراثی است باید زیر نظر میراث انجام شود.»
چه کسی به داد سیفالدین خواهد رسید؟
مسجد سیفالدین هم مانند برکهی حاج اسدالله و خانهی تاریخی علیپور که هر سه در فهرست آثار ملی ثبت شدهاند، در حال خراب شدن و فرو ریختن است و انتظار طولانی دوستداران آثار تاریخی گراش برای رسیدن بودجهی مناسب دولتی برای مرمت این آثارِ کهن، رنگ باخته است. با وضعیت نامطلوب اقتصادی که حفظ آثار فرهنگی نیز از آسیبهای آن در امان نمانده، چشمانداز آینده نیز چندان امیدوارکننده و روشن نیست. نگاهی به بازسازی برخی بناهای میراث فرهنگی با مشارکت خیّرین، شاید بار دیگر راه حلی برای تامین هزینهی مسجد سیفالدین هم باشد.
بازسازی مسجد آخوند تجربه موفقی در سالهای قبل بوده است. مسجد آخوند واقع در بافت قدیم گراش متعلق به دورهی صفویه، یکی از آثار ثبتشدهی ملی است که در سال ۱۳۹۹ با هزینهی یک میلیارد تومانی یکی از خیّرین، کار مرمت آن با نظارت میراث فرهنگی انجام شد (گزارش در هفتبرکه). میتوان با مشارکت خیّرین این تجربهی موفق را برای احیا و مرمت مسجد سیفالدین نیز تکرار کرد. ظاهرا در گراش، برای حفظ آثار تاریخی هم باید دست به دامان خیّرین شد.
