زهرا خواجهزاده، کارشناس ارشد روانشناسی:
به نام خداوند زیباییها
گر دو روزی چرخ گردون بر مراد ما نرفت / عاقبت یکسان نباشد حال دوران، غم مخور
در فرهنگ لغت آمده است که ققنوس مرغ خوشآوازی است که وقتی عمرش به هزار سال رسد، تپهای از هیزم فراهم سازد، آتشی برافروزد، خود را در آتش افکند و از خاکسترش ققنوسی دیگر پدید آید. این یک حقیقت محض است که انسان در مسیر زندگی ناگزیر از درد و رنج است. خداوند سبحان در قرآن میفرماید: «لقد خلقنا الانسان فی کبد»: همانا ما انسان را فرو رفته در رنج و سختی آفریدیم.
شادروان قیصر امینپور چه زیبا سروده است که: «اولین قلم حرف حرف درد را / در دلم نوشته است / دست سرنوشت خون درد را با قلم سرشته است/ درد حرف نیست / درد نام دیگر من است…»
اکنون که ما غرق بحرانیم قرار است با درد چه معاملهای کنیم؟ از درد، رنج بسازیم؟ یا ققنوسوار شجاعانه و هدفمند از دل شعله، ظرفیت وجودی خود را متجلی سازیم؟
احساسات خود را به رسمیت بشناسیم
در مسیر زندگی، رویدادها دائما در جریانند، مهم این است که ما چگونه با آن مواجه شویم. برخی حوادث اگرچه زندگی ما را متاثر می سازند، لیکن ما بر آن اشراف نداریم چرا که فراتر از قلمرو اختیار ماست، مثل جنگ، زلزله، بالا رفتن قیمت طلا و… در این گونه موقعیت مناسبترین راه حل این است که درد را به امید شکوفایی ارزشهای متعالی بپذیریم و در عین حال احساس خود را به رسمیت بشناسیم و افکار ناکارآمد و مسموم خود و دیگران را مدیریت کنیم. در غیر این صورت ثمرهای جز درماندگی آموخته شده و تضعیف روحیه و به دنبال آن اضطراب و افسردگی در بر نخواهد داشت. پس مهمترین اقدام خودمراقبتی، شفقتورزی با خود و دیگران، همبستگی، ایستادگی و مقاومت برای دفاع از ارزشهای ملی و کیان دینی است.
تجمع شبانهی ملت ایثارگر ایران در کنار تلاش بیوقفهی رزمندگان غیور اسلام، زیباترین تجلی جاودانهی عزت ملت ایران و ذلت ابرقدرت پوشالی است. حضور پررنگ هموطنان عزیز در خیابانها خود یک تاکتیک روانشناختی است که ارزشهایی همچون دلگرمی به رزمندگان، همدلی با همنوعان و احساس ضعف دشمنان در دل آن نهفته است.
بر آنچه از ما بر میآید تمرکز کنیم
بعضی رویدادها در قلمرو اختیار ماست، اما عناصری بیرونی نتیجه را رقم خواهند زد، مثلا قبولی آییننامه رانندگی در اختیار ماست، اما نتیجهی نهایی بستگی به شرایط بیرونی و نظر آزمونگر دارد که در این گونه حوادث نیز اگر هر کس با توان و ظرفیت درونی خویش تلاش کند اوضاع بهتر خواهد شد. اکنون که عدهای از هموطنان ما به خاطر موقعیت شغلی خارج از کشور هستند و وابستگان آن ها به علت مشکل ارتباطی در حالت ابهام و اضطراب به سر میبرند، بهترین راه این است که مردم پیوندشان را با همنوع خویش که در این بحران بیشتر متضرر شدهاند عمیقتر سازند و با همدلی این پیام را به عزیزان القا کنند که «ما در کنارتان هستیم»، «یکدیگر را می فهمیم»، «این دوره هم خواهد گذشت». کلام میتواند معجزهگر باشد انسان را به سقوط وادارد و یا به صعود برساند، انگیزه بدهد و یا زمینگیر سازد، پیشبرنده باشد مثل «می توانم» و بازدارنده باشد، مثل «شانس ندارم»، آغازگر باشد، مثل «از همین لحظه شروع می کنم»، «تغییر میدهم»، «میتوانم»، «میخواهم» و «میشود.»
برخی حوادث به طور مطلق در اختیار ماست. در این شرایط نه چندان دور باید امیدوارانه با قدم و قلم، دست و زبان به پا خیزیم و بنیان دشمن براندازیم.
در شرایط بحران باید همچون طراحان عمل کنیم. یک معمار با حداقل زمینی که در اختیار دارد طرح و نقشهای زیبا خلق میکند. ما نیز باید با حداقل توان و ظرفیتی که داریم در جهت بهتر شدن اوضاع با گامی کوچک، نقشهای زیبا از رشادت، ایمان، تابآوری، استقامت، اتحاد و همدلی را برای جهانیان به منصه ظهور رسانیم. فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو براندازیم. با خود زمزمه کنیم که: «خداوندا آرامشی به من ده که بپذیرم آنچه را که نمیتوانم تغییر دهم، شجاعتی ده تا تغییر دهم آنچه را که میتوانم تغییر دهم و بینشی به من عطا کن که تفاوت این دو را بدانم.»
ملت غیرتمند ایران در کشاکش دهر بارها نشان دادهاند که به جای اینکه درد را به رنج تبدیل سازند، از دل درد و تهدید فرصتی بیابند و ققنوسوار ظرفیت وجودی خویش را کشف کنند و خودی نو از خویشتن متولد سازند.
کودکان و سالمندان را دریابیم
بهتر آن است که در این برهه حساس برای حفظ سرزندگی و امید به زندگی، بر آنچه در ید قدرت ما نیست متمرکز نشویم. کودکان و سالمندان را که آسیب پذیرترند، دریابیم. ساعاتی از روز به بازی و قصهگویی با کودکان اختصاص دهیم تا اضطراب آن ها کاهش یابد و کنترل احساس را در آن ها تقویت کند.
از آن جایی که بسیاری از آسیبهای روانی بهدلیل سرکوب یا عدم شناسایی احساسات ایجاد میشود، باید به همه گروههای سنی بهویژه کودکان کمک کرد تا یاد بگیرند احساسات خود را بشناسند و نامگذاری کنند. بهعنوان مثال: «اکنون احساس ترس دارم چون صدای مهیبی شنیدم» یا «نگرانم چون دلم برای خانهام تنگ شده، عزیزم را نمیبینم…» این مهارت به افراد کمک میکند با هیجانات و احساس بد خود درگیر نشوند و آنها را مدیریت کنند.
تفریح و سرگرمی را نباید فراموش کرد چرا که با افزایش سروتونین که هورمون شادیآور است و کاهش کورتیزول که اضطرابزاست، انسان میتواند تابآوری خویش را بالا ببرد و راحتتر خود را با شرایط وفق دهد و به تعادل روانی برسد. تابآوری همچون ریشه درخت تنومندی است که در برابر طوفانهای شدید پایدار میماند. با تابآوری میتوان ماند و میشود از نو ساخت.
خود را ایزوله نکنیم. بر هیجانات و حال بد متمرکز نشویم. روابط اجتماعی را با اقوام، همسایه و دوستان تقویت کنیم تا مغز ما پاداش همدردی، همدلی و آرامش دریافت کند، چون زندان انفرادی سختترین شکنجهگاه است. در موقعیت بحرانی با جمع بودن، تابآوری افزایش مییابد و قدرت تصمیمگیری و پردازش اطلاعات بیشتر میشود.
تنآرامی و ذهنآگاهی، شرطهای تابآوری
تنآرامی را در برنامه زندگی بگنجانیم. تمرینهایی همچون تنفس عمیق، مدیتیشن، ذهنآگاهی و اسکن بدن، به افراد کمک میکند تا سیستم عصبی خودکار خود را از حالت «جنگ یا گریز» خارج سازند و آرامش را تجربه کنند. انجام تکنیک تنفس عمیق (۴ ثانیه دم از بینی، ۷ ثانیه نگهداشتن نفس، ۸ ثانیه بازدم از دهان) حتی روزی دو بار، تأثیر چشمگیری در تنظیم هیجانات خواهد داشت.
قویترین شعار تابآوری «ذهنآگاهی» است که در اینجا و اکنون باشیم و با خود بگوییم که «اینجا هستم. زنده هستم. ادامه میدهم.» سعی کنیم خود را در بستر تجربه انسانی ببینم و بپذیریم که تمام بشریت به نوعی رنج میبرند و بپذیریم که تا زندگی جریان دارد سختی و رنج هم است. «زندگی فهم نفهمیدنهاست / آسمان، نور، خدا، عشق، سعادت با ماست/ در نبندیم به نور / در نبندیم به آرامش پر مهر نسیم/ زندگی رسم پذیرایی از تقدیر است / وزن خوشبختی من/ وزن رضایتمندی است.»
جان کلام اینکه افزایش تابآوری در دوران جنگ نیازمند مجموعهای از مهارتها و حمایتهای انسانی است که میتوان آنها را از افراد متخصص آموخت، تمرین کرد و به دیگران یاد داد.
آموزش مهارت حل مساله در شرایط بحران لازم و ضروری است. اگر نوجوانان ما مجهز به تفکر راهحلمحور باشند، در برابر ناامیدی مقاومت بیشتری از خود نشان خواهند داد، اعتماد به نفس آنها تقویت خواهد شد و بروز رفتارهای تکانشی یا پرخاشگرانه آنها کاهش خواهد یافت.
بیان نوشتاری و گفتاری افکار و احساسات نیز تکنیکی است که به افراد کمک میکند تا بار هیجانی وقایع را کاهش دهند. نوشتن، نوعی خوددرمانی است. باید علیوار چاهی بیابیم و بار روانی خویش را تخلیه کنیم و با متمرکز شدن بر هدف یعنی عشق به مکتب، عشق به وطن و عشق به عزت و آرمانهای انسانی معنا را کشف کنیم و با اتصال به منشا قدرت لایزال به شادکامی دست یابیم. «الا بذکر االله تطمئن القلوب»
هان مشو نومید چون واقف نهای از سر غیب
باشد اندر پرده، بازیهای پنهان غم مخور




۱۹ فروردین ۱۴۰۵
با سلام
بله کاملا درسته؛ انسان در رنج و سختی آفریده شده و همین سختیها، انسان رو “میسازد” و این جز با توکل و اعتماد به خدا به دست نمیآید که یکی از عواملی که در توکل مؤثر است، همبستگی و همیاری و همسو بودن با اجتماع مردم است.