هفت‌برکه: در عصر پاییزی ۲۸ آبان ۱۴۰۵، و همزمان با هفته‌ی کتاب و کتابخوانی، از چهارمین کتاب محمدحسن روستایی، پژوهشگر گراشی، با عنوان «فرهنگ اصطلاحات، کنایات و مَثَل‌های گراش» در خانه‌ی سنتی چلپسین در جمع دوستداران فرهنگ و ادب، رونمایی شد. روستایی در بخشی از صحبت‌هایش گفت: «افرادی بعد از ما می‌آیند و شاید وارد حوزه زبانشناسی شوند و فرهنگ‌های بعدی خیلی بهتر نوشته شود و این فقط یک چراغ راه و تلنگر است تا بچه‌ها حرکت کنند؛ هدف اصلی من هم همین است.»

14050829 Farhang Roustaei 1

نوروزی: این کتاب یک کار اصولی و اساسی برای پیدا کردن ریشه کلمات است

برنامه را حافظ خواجه‌پور، خبرنگار نونهال هفت‌برکه و مسئول میز فروش کتاب، با خواندن ابیات آغازین شاهنامه‌ی فردوسی در مدح خداوند آغاز و سپس مسعود غفوری با خوشامدگویی به مهمانان شروع کرد. غفوری در مورد برنامه‌های رونمایی فصل گفت: «سعی می‌کنیم در قالب کتاب فصل هفت‌برکه، هر فصل حداقل یک رونمایی کتاب داشته باشیم. در این جلسه خرسندیم که حاصل تلاش بیست‌ساله‌ی آقای محمدحسن روستایی را اینجا رونمایی کنیم.»

ابتدا احمد نوروزی، فرهنگی بازنشسته و از معلمان سابق محمدحسن روستایی در سال‌های دانش‌آموزی، برای صحبت درباره‌ی این کتاب به بالای ایوان رفت. او صحبتش را با شوخی آغاز کرد تا راه برای بحث جدی این نشست باز شود و از فردوسی ابیاتی خواند تا همچنان ادبیات در این جمع نورافشانی کند.

او گفت: «از آنجایی که خواستم حق همکلاسی بودن با آقای روستایی را به جا بیاورم، آمدم چند دقیقه‌ای صحبت کنم.» و به مهمانانی که از شهرهای دور و نزدیک و در روز تعطیل به این مراسم آمده بودند، خوشامد گفت و این کار را نشانه‌ی دوستی فرهنگی دانست.

او در مورد اهمیت شناخت ریشه‌های گویش هم گفت: «همیشه باید کاری بکنیم که ریشه‌هایمان را یادآوری کنیم. ریشه‌ها چیست؟ همین فرهنگ، نوشته‌ها، اصطلاحات، کنایات و ضرب‌المثل‌ها که از گذشته برای ما تا امروز مانده است و  این ریشه‌ها است که ما را به اینجا رسانده است. این مراسم خیلی خوب در هفته کتاب و کتابخوانی جایگاه بهتری پیدا کرده است که دوستان تصمیم گرفتند از این کتاب رونمایی کنند.» و از دغدغه‌مندان فرهنگی نیز قدردانی کرد.

کاری دور از دغدغه‌ها، خاموش، آرام و شبانه‌روزی

نوروزی در ادامه به گذشته برگشت و از آشنایی‌اش با روستایی گفت که سال‌ها شاگرد او بوده است: «امروز دور هم جمع شده‌ایم که از کتاب سترگ و بزرگ «فرهنگ اصطلاحات، کنایات و مثل‌های گراش» که توسط جناب استاد روستایی سال‌ها [برایش زحمت کشیده شده است]. من شاهد این قضیه بوده‌ام و اگر جسارت نکنم از ابتدای کار ایشان شاید قبل از بیست سال، در جریان کار این جوان برومند بوده‌ام که دور از همه دغدغه‌ها و خیلی خاموش و آرام و کار و تلاش شبانه‌روزی داشته است. گاه‌گاهی می‌آمدند و مسائلی را با هم صحبت می‌کردیم؛ از ابتدا من در جریان مرارت‌های ایشان بوده‌ام و درود بر این مرد که این همه پشتکار کمتر می‌شود در کسی سراغ داشت.»

او در مورد اهمیت کتاب تازه‌ی شاگرد قدیمی‌اش گفت: «کار ایشان یک کار اصولی و اساسی برای پیدا کردن ریشه کلمات، خودشان نوشته‌اند از زبان فارسی کهن و میانه رسیده‌اند به فارسی امروزی. اما من کتاب را که نگاه می‌کنم می‌بینم گاهی در کنکاشش، ریشه‌ی بعضی از کلمات به سانسکریت هم رسیده است. [منحصر‌به‌فرد است که] کسی بیاید جوانی‌اش را بنشیند و وقت و زندگی‌اش را روی این کار بگذارد. البته کار ایشان منحصر به این کتاب نیست. در ضمن این کار بزرگ، خدمات زیادی ارائه داده؛ بازی‌ها و شعرهای گراشی و مواردی که مربوط به فرهنگ بومی است. من یادم است که آن روزها خیلی دغدغه داشت. خیلی تشویق می‌کردم که قدم بردارد و می‌گفتم راه خودبه‌خود جلو آدم قرار می‌گیرد و خیلی زیبا از عهده این کار برآمده است و از همه فرهنگ‌مداران عاجزانه خواهش می‌کنم که کتاب جلو بچه‌ها بگذارند. بچه‌هایمان را از خردسالی تشویق کنیم به کتابخوانی.»

یادی از احمدخان اقتداری

احمد نوروزی از استاد دکتر اقتداری که نامی بزرگ در پاسداری از فرهنگ خطه‌ی جنوب است نیز یاد کرد و گفت: «فقط دوست دارم که یادی از مرحوم دکتر اقتداری بکنم و اینکه ما هر چه داریم ایشان اولین کسی است که قدم در این راه گذاشته و برای ما راه را باز کرده است و حق‌اش است هر جا هستیم از ایشان یاد کنیم. هر وقت از کنار قبرستان رد می‌شوم، تاسف می‌خورم. ایشان را به اینجا آوردیم و دفن کردیم و درش هم بسته است و شب‌های جمعه گاهی باز می‌شود و گاهی باز نمی‌شود. از آقای رحمانی می‌خواهم دو مرتبه شور و حالی که روزهای دفن آن بزرگ داشتیم، با فراخوانی یا حرکتی زنده کنند و کاری بکنیم. ایشان افتخار ملی است و متعلق به ایران است و هر جا نام خلیج فارس است، نام دکتر اقتداری هم هست و حق‌شان بیش از اینها است.»

نوروزی از روزهای شاگرد – استادی نیز یاد کرد و در مورد روستایی گفت: «از اولین روزهایی که قرار بود همکلاس شویم، سال ۱۳۷۰ در مدرسه لطافت ظاهرا؛ توفیق داشتیم با هم باشیم. غیر از ادبیات که کسی نبود، روانشناسی هم با همین کلاس داشتم و نگاه که کردم، دو چهره توجه‌ام را جلب کرد: یکی حسن روستایی و یکی حسن پورشمسی. و گفتم از شما دو تا انتظار دارم پایان سال حتما جایی قبول بشوید. و به لطف خدا هر دو دانشگاه قبول شدند و در آموزش و پرورش مشغول شدند. ما از آن روز عهد اخوت و برادری با این دو بزرگوار بستیم.»

نوروزی سپس از مهمانان درخواست کرد دلسوزان فرهنگ و فرهنگ‌مداران و محمدحسن روستایی را ایستاده تشویق کنند.

14050829 Farhang Roustaei 11

رونمایی از کتاب «فرهنگ اصطلاحات، کنایات و مَثَل‌های گراش»

نوبت به رونمایی کتاب «فرهنگ اصطلاحات، کنایات و مَثَل‌های گراش» رسید. غفوری از سجاد فتحی، رییس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی گراش؛ احمد خضری، فعال فرهنگی از اوز؛ و عبدالله صلاحی، مدیر بنیاد کهن پارسیان جنوب؛ دعوت کرد برای رونمایی از کتاب به روی ایوان بروند و آنها با تشویق مهمانان از کتاب رونمایی کردند و نویسنده‌ی کتاب آقای محمدحسن روستایی را فراموش کردند دعوت کنند!

غفوری سپس در توضیحاتی در مورد این کتاب گفت: «این کتاب ستُرگ ۱۲۰۰ صفحه است. این کتاب را نشر همسایه قرار است اسفندماه راهی بازار کتاب کند و این جلد آزمایشی است. شما می‌توانید این کتاب را و سه تا از کتاب‌های قبلی آقای روستایی را هم پیش‌خرید کنید.»

کتاب «فرهنگ اصطلاحات، کنایات و مَثَل‌های گراش» با گردآوری و تدوین محمدحسن روستایی، امسال از سوی نشر همسایه در بیش از ۱۲۰۰ صفحه منتشر شده است. این کتاب در چهار فصل تدوین شده و شامل معرفی بیست شغل ازیادرفته، و ترانه‌های محلی نیز است.

خواجه‌پور: شروع فرهنگ‌نویسی منطقه با استاد اقتداری بود

محمد خواجه‌پور، مدیر رسانه‌های هفت‌برکه؛ دومین سخنران این نشست بود که تعدادی از کتاب‌های مرجع فرهنگ‌نامه‌های منطقه را مرور کرد.

او به چرایی فرهنگ‌نامه‌نویسی بومی در میان پژوهشگران منطقه پرداخت و گفت: «یکی از موضوعاتی که ذهن من را مشغول کرده بود این بود که چرا افرادی که از فرهنگ می‌نویسند، به ویژه فرهنگ عامه؛ می‌روند سراغ واژه‌نامه و با کلمات درگیر می‌شوند. اول به شکل ذهنی مروری کردم و با کمک دوستم آقای صلاحی کتاب‌هایی که خودم دسترسی نداشتم هم مروری بکنم. بخش اول مرور این کتاب‌ها و بخش دوم نگاه تحلیلی بیشتر که چرا این اتفاق افتاده و افراد با کلمه کلنجار می‌روند وقتی دغدغه فرهنگ عامه را دارند.»

و روند پژوهش فرهنگ عامه را از احمدخان اقتداری دانست و افزود: «همان طور که استاد نوروزی اشاره کردند، آغازگر این روند پژوهش فرهنگ عامه، آقای اقتداری در منطقه ما بودند. و در مقدمه اشاره کرده چرا این به این فکر افتاده است و اولین کتاب را در سال ۱۳۳۴-۳۵ منتشر کرده است؛ یکی کتاب «فرهنگ لارستانی» و «لارستان کهن». این کتاب حدود ۳۰ سال منبع اصلی بوده و بعدا از سال ۱۳۳۴ تا الان که هفتاد سال گذشته، وسط آن یک بازنگری در کتاب‌ها می‌کند و در یک مجلد با عنوان «لارستان کهن و فرهنگ لارستانی» دوباره منتشر می‌شود و پایه‌ای برای کتاب‌های بعدی می‌شود؛ هم بخش واژه‌نامه و هم بخش تاریخ و جغرافیا که تقریبا منابع اصلی را جمع‌آوری کرده است و بقیه آن را گسترش می‌دهند. روشی که استفاده کرده جالب است؛ چون خودش گراشی بوده و در لار بزرگ شده، می‌آید چند تا شهر را با هم می‌گیرد و می‌گوید این لغت در گراشی یا لاری وجود دارد و کنار هم قرار داده است و تلفظ‌ها را با مدخل‌های متفاوت ثبت کرده است. همچنان برای من یکی از مرجع‌هایی است که می‌شود از آن استفاده کرد و کمک گرفت با وجود اینکه هفتاد سال از انتشار آن گذشته است و سبکش هم قدیمی‌تر است.»

از «فرهنگ بستکی» تا «فرهنگ فرامرزان» و «لارستانیکا»

و کتاب بعدی را معرفی کرد: «کتاب «فرهنگ بستکی» آقای علی اکبر بستکی نوشته‌اند و ویژگی که در این کتاب به آن اشاره شده این است که بخش اصلی آن فرهنگ موضوعی است و اعضای بدن، گیاهان، پرندگان؛ و از این نظر کتاب جالبی برای انتشار کتاب‌های بعدی است. کتاب «فرهنگ فرامرزان» از حسن فرامرزی که فکر می‌کنم کتاب مهمی در این مجموعه است و در مقطع ۱۳۶۳ که منتشر شد و نقش و نگاهی که خانواده فرامرزی در فرهنگ منطقه داشته‌اند و نگاه‌شان ملی بوده است وحسن فرامرزی در این کتاب نگاهی محلی را هم دارد. جلوتر که می‌رویم و نسل‌های بعد از انقلاب؛ مهم‌ترین کتاب «لار، شهری به رنگ خاک» از دکتر وثوقی است و اکثر کسانی که این پژوهش‌ها را در حوزه تاریخ و جغرافیا کار می‌کنند، اول با واژه‌ها درگیر هستند و بعد در حوزه مورد علاقه کار می‌کنند.»

او افزود: «سال ۱۳۷۱ «لارستان کهن و فرهنگ لارستانی» تجدید چاپ می‌شود. سال ۱۳۷۸ آقای امیرحسین خنجی «گویش لارستانی» را منتشر می‌کنند که کتاب مفصلی است و ترکیب واژه‌شناسی و اضافات و ملحقات دارد و سپس داریوش خنجی آن را بعدها به‌صورت دستور زبان هم کار می‌کنند. کتاب بعدی با عنوان «لارستانیکا» از پژوهشگر اوزی سعید محمودیان است که به زبان انگلیسی است و بخش فارسی آن به صورت دست‌نویس نوشته شده است. اینها هم یک سری پژوهشگران هستند که در دانشگاه توکیو کار می‌کنند و در حوزه کتاب‌های لاتین مهم است.»

فرهنگ‌نامه‌های اوز

پس از فرهنگ‌نامه‌های لارستان، نوبت به اوز رسید. خواجه‌پور گفت: «در اواخر دهه ۱۳۹۰ دو کتاب مهم منتشر شد در شهر اوز؛ یکی کتاب آقای ضیایی و همسرشان خانم انصاف‌پور با نام «کتاب واژه‌نامه گویش مردم اوز». آقای ضیایی را بیشتر به‌عنوان کاریکاتوریست می‌شناسیم و در کار نشریات مختلف در سطح کشور بودند و برای من وقتی اعلام شد این کتاب منتشر شده عجیب بود که پیوندهایشان را با اوز حفظ کرده باشند چون سال‌ها بود از اوز خارج شده بودند. ویژگی این کتاب با توجه به توانایی قلمی قوی او، تصاویر مختلف در کتاب است؛ مثلا یک برکه بخش‌های مختلف آن را معرفی و کتاب را خیلی کامل می‌کند. شاید کمی اختلاف لهجه بین گراش و اوز باشد؛ اما تا زمانی که کتاب واژه‌شناسی گراش منتشر شود، این کتاب مورد استفاده است.»

و ادامه داد: «فرهنگ گویش اوزی» از آقای جانفدا که مشخص است چه کار سنگین و سترگی انجام شده است. این کتاب‌ها کم‌کم به دلیل قیمت بالا از دسترس مردم عادی خارج شده است. به جز این کتاب‌هایی که برای فضای نزدیک ما است، اگر این فرهنگ را در قالب جنوب مرکزی ایران ببینیم، کتاب‌های شاخص دیگری هم داریم، مثل «بررسی گویش و واژگان بندر خمیر» و یک سری کتاب‌های دیگر که آقای صلاحی دارند و امیدوارم سریع‌تر فهرست کتاب‌هایشان را منتشر کنند.»

چرا فرهنگ‌نویسان سراغ واژه‌ها می‌روند؟

خواجه‌پور با یک سوال ادامه داد: «چرا سراغ واژه‌ها می‌رویم؟ من همیشه به یاد گروه گردآورندگان فرهنگ گراشی می‌افتم که شروع آنها هم با گردآوری واژه‌ها بود و بعد کار گسترده شد و حوزه‌های دیگر هم شامل شد. یک اتفاقی که در این بخش افتاده این است که تمام این کارها، بر اساس علایق ذوقی و فردی است و از آقای اقتداری شروع می‌شود. بر خلاف چیزی که در مرکز اتفاق می‌افتد و یک موسسه یا بنیاد این کار را انجام می‌دهد، اینجا افراد انجام می‌دهند. امیدوارم کاری که گروه گردآورندگان هم شروع کرده‌اند و کار عمده‌ی آن انجام شده، سریع‌تر منتشر شود و در بخش واژه‌ها که پایه‌ای‌تر است، منبع قابل اتکایی داشته باشیم.»

خواجه‌پور در پاسخ به سوالش گفت: «نکته‌ی پایانی اینکه وقتی این کتاب‌ها را مرور می‌کردم، فکر می‌کردم چرا سراغ واژه‌ها و فرهنگ‌نامه‌نویسی رفته‌اند؟ در سطح ملی هم این اتفاق افتاده است و اصطلاحی داریم با نام archetype (کهن‌الگو) که از دهخدا شروع شده و این ایده را همه‌ی کسانی که به دهخدا نگاه کرده‌اند در ذهن داشته‌اند. این افراد سه تا ریشه دارند: یک سری افراد ریشه‌های دانشگاهی و پژوهش‌های دانشگاهی است که بعد سراغ زبان خودشان رفته‌اند؛ یک سری افراد علایق شخصی و اداری بوده، مثلا آقای اقتداری که رییس اداره فرهنگ بوده است و یک سری دیگر به‌عنوان کارگزار، که حتی مال منطقه هم نبوده‌اند؛ مثل آقای انجم‌دوست و علاقه داشتند کار کنند. یک سری افراد هم مثل دهخدا که ریشه‌های ژورنالیستی هم دارد و در کنار کار مطبوعات نیاز می‌دیدند برای منطقه خودشان هم کار کنند.»

پیوند فرهنگی فرهنگ‌نامه‌نویسان با زادبوم

او در مورد نگاه سیاسی و هویت‌سازی این افراد در این جریان نیز گفت: «چیزی که برای من جالب است این است که نگاه سیاسی و هویت‌سازی برای تولید فرهنگ عامه غالب شده است ولی در شروع این نگاه سیاسی کمتر بود. در مقدمه کتاب اقتداری نیز می‌خوانیم که او به دنبال این نیست که زبان لارستانی را از زبان فارسی جدا کند؛ بلکه دنبال این است که ریشه‌های فارسی این کلمات را که ممکن است فراموش شود، پیدا کند و از آنها کمک بگیرد. بخش دیگر که برای من جالب بود این است که جوان‌ترها اکثرا بیرون از زیستگاهشان هستند و بخشی احساس دین و بخشی احساس دلتنگی است و می‌خواهند جلو آن چیزی که در ذهن خودشان دارد فراموش می‌شود، در جامعه هم جلو فراموشی آن را بگیرند. مثلا کتاب «فرهنگ بستکی» نویسنده ساکن کویت است یا آقای اقتداری و ضیایی سال‌ها ساکن تهران بوده. در افراد جدیدتر، افرادی که ساکن منطقه هستند هم به تولید اثر می‌پردازند و قاعدتا نمی‌شود اثر پیشینیان را هم فراموش کرد که افراد را تشویق کرده‌اند، اما من فکر می‌کنم به نسبت کمتر بوده است. پیوستگی بین این فرهنگ‌نامه‌ها کم است و ارجاع به یکدیگر کمتر می‌بینیم، شاید بخشی به دلیل حفظ اصالت پژوهشی خودشان و بخشی هم دسترسی کم در آن زمان بوده است.»

«فرهنگ‌نویسی یک کار فرسایشی است»

او به تفاوت فرهنگ‌نامه‌نویسی با دیگر تولیدات ادبی هم اشاره کرد و گفت: «تفاوتی که فرهنگ‌نویسی با دیگر تولیدات ادبی دارد، کاری نیست که آنی باشد. مثلا شعر و داستان را همان موقع منتشر می‌کنیم و اما فرهنگ‌نویسی یک کار فرسایشی است و همیشه غبطه می‌خورم کسانی که توانسته‌اند کارشان را تمام کنند. نگاه شخصی من هم نحوه تامین اقتصادی است که پژوهش‌گران به شکل شخصی کار کرده‌اند. در «فرهنگ لارستانی» آقای اقتداری آمده بود حتی یک نفر ار کسانی که کتابش را پیش‌خرید کرده بودند ذکر کرده بود و نگاه کنید اسامی آشنای زیادی را می‌بینید. می‌توانیم به آن الگو برگردیم. ما هم سعی می‌کنیم این کتاب را رها نکنیم و کتاب را برای اقشار مختلف معرفی کنیم و این را وظیفه خودمان می‌دانیم.»

14050829 Farhang Roustaei 9

عالمی: این کتاب‌ها در سایت‌های فروش کتاب بارگذاری شود

سپس مهدی عالمی از مدیران اجرایی مسابقات اطلاعات عمومی چارچار و یکی از همکاران روستایی در جمع‌آوری اطلاعات این کتاب روی ایوان رفت تا درباره نحوه عرضه دیجیتال این کتاب که بخش مهمی از حمایت از یک دستاورد پژوهشی است، صحبت کند.

او با گویش گراشی صحبت کرد و گفت: «شاید من یکی از بی‌ربطترین آدم‌ها به این کتاب باشم. هر کسی را اینجا می‌بینم، از من به این کتاب نزدیک‌تر است.»

او افزود: «راجع به کتاب صحبت زیادی ندارم و راجع به مابعد کتاب صحبت دارم. در مورد نحوه در دسترس قرار دادن این کتاب چون کتاب سنگینی است و هزینه هم زیاد است و احتمال می‌دهیم در همه خانه‌ها نباشد و دلمان می‌خواهد فقط در کنج کتابخانه نباشد. برای در دسترس قرار دادن این کتاب با توجه به نوع کاری که دارم نکاتی را عرض می‌کنم: اساس فرهنگ و جمع‌آوری کتاب‌ها و اصطلاحات و کلمات خیلی وقت است دوستانی مثل آقای آیینه‌افروز و جباری و صلاحی انجام داده‌اند و انتظار داریم در قالب کتاب منتشر شود و خیلی وقت است این کتاب باید آماده می‌شد. اینها اساس کارهایی است که بر آن اساس ما می‌توانیم فعالیت‌های دیگر را انجام دهیم و می‌خواهیم در دسترس مردم قرار بگیرد. یکی از آنها کتاب‌های دیجیتال است و غیر از کتاب‌های کاغذی؛ شاید خیلی از دوستانی که اینجا هستند کتاب‌ها را شاید نبینند و باید جوری در دسترس مردم قرار دهیم که راحت ببینند. یکی از اصطلاحات کتاب حاضر مثل «شوئه یَک سِره ناچه» این کجا استفاده می‌شود؟ صرف کتاب کردن آن نتیجه‌ای نمی‌گیریم و فقط ثبت می‌شود. می‌خواهیم در خانه‌ها هم برود و استفاده هم بکنیم و یکی از این ابزار دیجیتال است و بتوانیم چند ماه بعد در سایت‌های طاقچه، فیدیبو و اینها قرار دهیم تا به‌راحتی در دسترس مردم قرار بگیرد.»

و افزود: «همین کتابی که حجم آن ۱۲۰۰ صفحه است و خواندن و تورق آن سخت است و وقتی روی گوشی رفت جستجوی آن آسان است. پیشنهادی که من دادم این بود که این کتاب را در قالب دیجیتال در پلتفرم‌های دیجتالی قرار دهیم و به لحاظ هزینه و دسترسی  آسانتر است. مورد بعدی نه فقط برای این کتاب بلکه برای کلمات در گویش اچمی، یک سایت در ذهنمان است طراحی کنیم به نام «ویکی اچمی» در قالب سایت ویکی همه چیز را جمع‌آوری کنیم و مزیت آن این است که همه می‌توانند مشارکت کنند و هر کسی با توجه به اطلاعاتی که دارد مدخلی باز و اطلاعاتی را ویرایش می‌کند و کمک می‌کند اطلاعات جمع و جور شود و سایت طراحی شده و آماده است و می‌شود منابع همین کتاب‌های نویسندگان بومی باشد. دیگری سایت «ویکی اچمی» است که کلماتی که می‌خواهیم استفاده کنیم معنی آن را نمی‌دانیم.»

نگاه کاربردی به گویش: از بازی تا ابزارهای دیجیتال

عالمی ادامه داد: «مورد بعدی اینکه در سال ۱۴۰۰ اولین دوره برنامه‌های چارچار در همین خانه اجرا شد اما کرونا بود و نمی‌توانستیم زیاد مهمان دعوت کنیم. چارچار بعدی یکی از منابع ما می‌تواند همین کتاب باشد و برای طراحی سایت هم لازم‌مان می‌شود.»

عالمی به نگاه کاربردی به پژوهش‌های فرهنگ و زبان بومی اشاره کرد و گفت: «مورد بعدی کاربردی نگاه کردن به این فرهنگ و زبان است. آقای جعفری و آقای حسن حسینی کار جالب انجام داده‌اند و شاید تا الان ۱۲ هزار کلمه را جمع‌آوری و ثبت کرده‌اند و دیداری که با ایشان داشتم دیدم یک نفر خودش تنهایی این کار ار دارد انجام می‌دهد کمتر کسی هم خبر دارد و سعی می‌کنیم آنها را هم استخراج کنیم و واژه‌هایی که از دیتابیسی که آقای جعفری جمع‌آوری کرده استفاده کنیم. ایشان با کمک ابوالحسن حسینی یک بازی در بستر تلگرام طراحی کرده بودند که یک بر اساس جستجوی واژه است و سوالی مطرح می‌کند و به گراشی جواب را حدس می‌زنند (خبر در هفت‌برکه). ما سعی می‌کنیم مثلا در چارچار از زحماتی که دوستان کشیده‌اند استفاده کنیم و این فرهنگ را به خانه‌ها هم بیاوریم و در اختیار بچه‌هایمان هم قرار دهیم.»

عالمی به لزوم یادگیری زبان گراشی برای نسل کودک اشاره کرد و افزود: «اگر خوب است و اگر بد، باید به بچه‌ها گراشی یاد بدهیم و در خانه‌ها گراشی حرف زدن در قالب ابزار دیجیتال یا طراحی بازی با توجه به افراد و منابعی که داریم، به خانه‌ها بکشانیم و کلمات گراشی را در قالب صوتی-تصویری در قالب‌های مختلف حفظ کنیم تا این کلمات نمیرد.»

عالمی به سختی چاپ کتاب و راهکارهای آن هم اشاره کرد: «یک مورد دیگر برای این کتاب این است که باید یک سری پیش‌فروش انجام شود و بر اساس آنها امکان چاپ فراهم شود چون هزینه چاپ به‌شدت بالا است. دو نفر از عزیزان پیش‌خرید کرده‌اند و پیشنهاد می‌کنم اگر جایی بشود اعلام کرد که این کتاب پیش‌خرید شود، کمک خیلی خوبی است. در نهایت اگر بتوانیم برای کتاب‌هایی که آقای روستایی و دیگران نگارش می‌کنند، فروش کتاب به‌صورت دیجیتال هم باشد و بخش مالی و اقتصادی هم کار کنیم، تا اینطور نباشد که تمام هزینه به نویسنده تحمیل شود و هیچ سود ریالی هم نداشته باشد.»

در میانه برنامه با زئگره، شیرینی گراشی؛ و چای از مهمانان پذیرایی شد. غفوری با یک خبر خوب، اعلام کرد تاکنون ۱۰۰ جلد از کتاب پیش‌خرید و سفارش داده شده است.

14050829 Farhang Roustaei 6

تقدیر از محمدحسن روستایی به پاسِ پاسداری از فرهنگ بومی

سپس رضا دیباچی، رییس اداره آموزش و پرورش؛ علی نقی رحمانی؛ و فرهاد ابراهیم‌پور، فعال فرهنگی از اوز، برای قدردانی از زحمات محمدحسن روستایی با لوح تقدیر حاضر شدند. عزیز نوبهار، مدیر بنیاد فرهنگی نوبهار، نیز عروسکی از دست‌ساخته‌های همسرش سکینه زینل‌پور در کارگاه دست‌سازه‌های هشفخ را به محمدحسن روستایی اهدا کرد.

در همین حین، مدیر آموزش و پرورش اعلام کرد از سوی اداره، پنج جلد از کتاب تازه‌ی روستایی را خریداری می‌کند. ده جلد از کتاب نیز از سوی بنیاد فرهنگی نوبهار پیش‌خرید شد.

دیباچی ضمن تشکر از حضور مهمانان در این جمع فرهنگی گفت: «ما امروز شاهد رونمایی از یک اثر هنری هستیم که حاصل زحمات بیست ساله‌ی تحقیق و تفحص و بررسی آداب و رسوم منطقه‌ی ما است و امیدوارم این رونمایی آغاز راه و چراغ راه جوانان برای بررسی و تحقیق و نوشتن کتاب باشد.»

فرهاد ابراهیم‌پور نیز در سخنانی به گویش اوزی گفت: «کار تحقیقی کار سختی است و باید اصالت داشته باشی و دلسوز باشی و می‌شود گفت این اثر یک اثر جهانی است چون آثار حتی از یک روستا هم می‌تواند مورد توجه قرار بگیرد.»

او به فارسی حرف زدن نسل جدید اشاره کرد و گفت: «مشکل الان گرایش به سمت فارسی صحبت کردن است و آدم در کار تحقیقاتی نگران می‌شود که با این همه زحمتی که یک نفر می‌کشد، خرده‌فرهنگ‌ها و گویش‌ها، روزانه و حتی ساعتی در سطح جهان ناپدید می‌شود. این قسمت خیلی مربوط می‌شود به خانواده‌ها، که به جای اینکه خودمانی و گویشی حرف بزنند، شروع می‌کنند به فارسی حرف زدن. در بعضی از کشورهای دنیا اهمیت گویش و زبان محلی بسیار باارزش است، اما در کشور خودمان تقلیل پیدا می‌کند و آدم نگران می‌شود با این همه زحمت برای فرهنگ، و می‌خواهم جلوی این فرسایش گرفته شود و خانواده‌ها این وظیفه را دارند.»

پرسش و پاسخ با محمدحسن روستایی، نویسنده

در بخش بعدی برنامه، محمدحسن روستایی، نویسنده، برای صحبت در مورد کتابش روی ایوان رفت. محمدحسن روستایی متولد ۱۳۵۴ در گراش و در سال ۱۳۷۸ کارشناسی زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تبریز گرفته است. او در سال ۱۳۷۳ وارد آموزش و پرورش شده است و ۱۴۰۳ بازنشسته شده است، هرچند همچنان به کار تدریس مشغول است. تاکنون سه کتاب از او «بازی‌های محلی گراش» (۱۳۸۴)، «نخلستان بهشت» (۱۳۸۸) و «کائت‌شو» (۱۴۰۰) از این دبیر بازنشسته ادبیات فارسی منتشر شده است و مقالاتی نیز در زمینه ادبیات و فرهنگ عامه دارد. از او چندین مقاله با هشتگ «گنجینه» در سایت هفت‌برکه نیز منتشر شده است (اینجا بخوانید).

شروع کار در فرهنگ بومی با «دارکِلِه» و استاد آذر

روستایی با سلام و ضمن تشکر از حضور مهمانان و با تشکر ویژه از اساتید و یادی از استاد صادق رحمانی که در جلسه حضور نداشت؛ در مورد شروع کارش گفت: «من اینجا فقط دارم درس پس می‌دهم. من سال ۱۳۷۳ که دانشگاه قبول شدم، یک استادی به نام دکتر رسول آذر داشتم. آن زمان یک کتابی نوشته بود به نام «۵۵ بازی سنتی آذربایجان» و به ما گفت هر نفر یک بازی سنتی از خطه خودتان را بنویسید و من یک صفحه هم بیشتر ننوشتم و بازی «دارکِلِه» بود. ایشان همه بازی‌ها را خوانده بود و از من پرسید زبان شما کجایی است و توضیح که دادم از من خواست همین کار را ادامه دهم و شد کتاب «بازی‌های محلی گراش». استاد دیگری داشتیم به نام دکتر میرسلیم و دکتر بهمن سرکاراتی که کلمه گراش را به ایشان گفتم و ریشه‌اش را پرسیدم. گفت: گراش منهای الف می‌شود گِرِش که یا نام خاک است یا نام کوه. گفت این الف، الف زینت است و می‌تواند تبدیل به «ی» شود. و با تشویق ایشان این کتاب را نوشتم.»

«کائت شو» و «نخلستان بهشت»: از همکاران تا شعرهای خاله و گنجینه‌ی پدر

سوال بعدی غفوری از نویسنده این بود: از چه زمانی تصمیم گرفتید سایر همکارانتان را هم وارد این حیطه کنید؟ مثلا در کتاب «کائت شو» که گروه نویسندگان آن را نوشته است.

روستایی گفت: «ما در کتاب درسی بخشی داریم به نام ادبیات بومی و آن زمان سرگروه ادبیات بودم و به اساتید پیشنهاد دادم با هم باشیم و داستان‌های قدیمی را که مقداری از پدرم شنیده بودم، با کمک اساتید ارجمند آقای شمسی، دکتر محمدنژاد، خانم جعفرزاده و خانم مدرسی، جمع‌آوری کردیم و شاید سه سال روی آن کار کردیم و بعد از جمع‌آوری بازنویسی کردن و نتیجه زحمات همکاران و دانش‌آموزان کتاب «کائت شو» است.»

روستایی در مورد کتاب دومش، «نخلستان بهشت» هم توضیح داد: «اگر به قبل‌تر در دهه ۸۰ برگردیم، «نخلستان بهشت» بیشتر مدایح و مناقب اهل بیت است. خاله من خانم فاطمه حجازی که فوت کرده‌اند، خیلی شعرهای قدیمی می‌خواندند و یک روز از او خواستم داستان‌های قدیمی را تعریف کند و ایشان گفتند و من می‌نوشتم و من خسته شدم و او نشد! نوشتم و مخصوصا اشعاری که مختص اهل بیت بود و صد بیت شد و خیلی دنبال شاعرش گشتم و پیدا نکردم تا اینکه یک بار فهمیدم از شاعری به نام شجاعی مشهدی از شاعران قرن یازده-دوازده است و گمنام هم است. خیلی از شعرهایی که ایشان می‌گفت من می‌نوشتم. نتیجه زحمات ایشان شد این کتاب «نخلستان بهشت»».

بازی‌های محلی گراش، آینه فرهنگی محلی

غفوری گفت: «کتاب «بازی‌های محلی گراش» صرف بازی‌ها نیست بلکه یک آیینه‌ای از فرهنگ گراش است؛ این عمدی بوده یا چون منابع در دسترس نبوده اجباری بوده است؟»

روستایی در پاسخ گفت: «همین عادی روال خودش رفتم جلو و نتیجه همین شد. من مطابق قالب کتاب استاد آذر پیش رفتم و بخش تعلیقات را خودم اضافه کردم، همراه با واژه‌نامه تا منسجم‌تر شود.»

روستایی یک منبع اصلی شفاهی دارد که از او در این دورهمی بارها یاد کرد. او گفت: «جرقه اصلی آن پدرم بود و از پدر و مادر و همسر و فرزندانم تقدیر و تشکر می‌کنم. وقتی به منزل پدرم می‌روم به جای صحبت‌های حاشیه‌ای می‌گویم یک نکته قدیمی بگو و این کتاب حاصل زحمات پدر و مادرم است.»

14050829 Farhang Roustaei 2

دو چالش پژوهشگر محلی: کمبود منابع و دور از مرکز بودن

ثبت فرهنگ یک بخش از کلمه است، ریشه‌شناسی کلمات و ثبت فرهنگ یک بخشی دیگر از قضیه است. روستایی در این مورد با ذکر یک ضرب‌المثل قدیمی شروع کرد که مهمانان را مشغول کرد و گفت: «این واژه‌ها را از یک زاویه جمع‌آوری می‌کردم و از زاویه‌ای دیگر فکر می‌کردم از کجا آمده است. سعی کردم معنی کنایی کلمات و لاتین و معادل فارسی آن هم تا حد امکان باشد. بیشتر در بحث ریشه‌شناسی برای من به این شکل بود. مثلا واژه «وتی» که در اصل در فارسی میانه «ویتر» است که برای ما «تیتر» است و ما هر دو را می‌گوییم.»

پژوهشگر محلی با دو چالش مواجه است: کمبود منابع و دور از مرکز بودن. روستایی در این مورد و مطالب کتابش گفت: «فرهنگ‌نویسی گرفتاری‌های خاص خودش را دارد. منابع موثق باید ذکر شود و کمبود آن یک چالش است. بخشی از آن حدود سه سال پیش با استاد چنگیز مولایی و استاد محمدحسن جلالیان صحبت کردم و استاد جلالیان راهنمایی‌هایی فرمودند که برای من چراغ راه و راهنمایی بزرگی بود و منابعی معرفی کردند. ایشان دو پیشنهاد به من داد: یکی اینکه فرهنگ لغت را جمع‌آوری کنم که استاد صلاحی زحمت می‌کشیدند. فرهنگ اصطلاحات و کنایات برای من جذابتر بود.

او به گوشه‌ای از دشواری‌های جمع‌آوری این فرهنگ نیز اشاره کرد: «در گویش خودمان مبحثی داریم به نام افعال کُنایی که از ویژگی‌های بارز گویش خودمان است و مجموعه هستند، مخصوصا در فارسی میانه و در زبان خودمان هم این ویژگی را داریم. مجبور بودم از حالت واژه‌نامه‌ای بیرون بیاید. مثلا: «شز تی چو؛ شه تی چو؛ شز تی در چو؛» هر کدام مفهوم خاصی دارد و به آن اصطلاحا انضمامی می‌گویند که یک مفهوم را می‌رساند. وقتی واژه در دل ترکیبات قرار بگیرد، بار معنایی آن را عوض می‌کند و سعی کردم به جای واژه‌ی صرفِ تنها، به این شکل جمع‌آوری شود. خیلی موارد را سعی کردم هم‌خانواده‌ها هم باشد. مثلا «چیرشت، چِره وِره، چِرچِر»؛ که هم‌خانواده هستند و سعی کردم در کتاب بیاورم. واژه‌های مترادف هم همین طور که برخی از آنها به فارسی میانه و یا باستان می‌رسد؛ مثلا: پَرواسه و پَروان به معنای محافظ.»

یک ساعت و نیم از دورهمی شیرین دلپذیر فرهنگی گذشت، و چراغ‌های چلپسین بر آسمان غروب روشن شد. بحث زبان‌شناسی آقای روستایی و سکوت مهمانان نشان می‌داد این مباحث در میان همه خواهان دارد و هنوز هم شنیدن و خواندن و گفتن از آن جذاب است.

14050829 Farhang Roustaei 3

اینجا چراغی برای پژوهشگران آتی روشن است

سوال بعدی غفوری از مولف این بود: تکمیل کتاب چه چیزهایی برای کار بیشتر و ویرایش نیاز دارد؟

روستایی پاسخ داد: «فرهنگ چیزی است که کسی است که کار می‌کند حتی پس از صد سال کار کردن، یک جا باید قطع کند و افراد دیگر باید بیایند. افرادی بعد از ما می‌آیند و شاید وارد حوزه زبانشناسی شوند و فرهنگ‌های بعدی خیلی بهتر نوشته شود و این فقط یک چراغ راه و تلنگر است تا بچه‌ها حرکت کنند؛ شاید هدف اصلی من هم همین است: شروعی برای بچه‌های که شعر می‌گویند و داستان می‌نویسند. همان طور که دوستان گفتند جوان‌ترها متاسفانه فارسی صحبت می‌کنند و گویش گراشی ندارند و این یک مقداری شاید سخت باشد، مثلا شعر به‌صورت گراشی حفظ کنند.»

پژوهش‌های آینده‌ی روستایی چیست؟

روستایی کوتاه گفت و از دوستان و همراهانش در قطار فرهنگ و گویش منطقه هم به نیکی یاد کرد و پس از اندکی سکوت پاسخ داد: «فقط خدا کمک کند و فقط می‌توانم بگویم الحمدلله رب‌العالمین و توفیق خداوند بوده و من خودم چیزی نیستممی‌خواهم بعدها اینها وارد دستورنویسی شود. چون یکی از ویژگی‌های بارز دستور صرف است. در «فرهنگ گویش اوز» که کامل خوانده‌ام و جای بسی تشکر از دوستان اوزی دارد و خیلی من استفاده کردم و حلاجی کردم و خیلی برای من ارزشمند بود.»

روستایی به سمت زبانشناسی و فرهنگ‌نویسی بازگشت و صحبت‌های او تخصصی‌تر شد و ادامه داد: «ما در دستورنویسی مشکل داریم و می‌بینیم نتیجه‌ای که باید داشته باشد را ندارد و فقط افعالی بررسی می‌شود که حالت ساده دارد و سراغ فعل‌های استثنایی نمی‌روند. اما معتقدم نباید نادیده گرفته شوند، چون دارد صرف می‌شود و همه دارند استفاده می‌کنند.»

پایان با عکس یادگاری و امضا

روستایی در پایان از مهمانان که تا دقایق پایانی غروب حیاط چلپسین را ترک نکردند و با سکوت و توجه به گفتگوها گوش دادند، تقدیر و تشکر کرد.

حیاط زیبای خانه‌ی چلپسین میزبان یک رونمایی کتاب دیگر بود. مهمانان پس از گرفتن عکس یادگاری؛ در پایان تابلو رونمایی کتاب را امضا کردند تا به یادگار بماند. مجید افشار، بخش‌های مختلف این دورهمی فرهنگی در رونمایی کتاب ««فرهنگ اصطلاحات، کنایات و مَثَل‌های گراش» از محمدحسن روستایی را ثبت کرده است.

در برگزاری این برنامه که در قالب کتاب فصل هفت‌برکه برگزار شد، موسسه فرهنگی هنری هفت‌برکه، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، مدیریت آموزش و پرورش، اداره کتابخانه‌های عمومی، گروه مسابقه معلومات عمومی چارچار، اقامتگاه چل‌پسین و انتشارات همسایه همکاری داشته‌اند.

14050829 Farhang Roustaei 4