هفت‌برکه: با وجود تکنولوژی‌های جدید ساختمانی، آجر همچنان مهمترین مصالح ساختمانی‌ست که با روی هم گذاشتن آن، خانه‌های بسیاری بالا می‌رود.
۲ آبان‌ماه در تقویم، «روز ملی صنعت ساختمان» نام دارد و این مناسبت بهانه‌ای شد تا به تنها کوره‌ی آجرپزی گراش سر بزنیم؛ جایی در جاده چک‌چک و ورودی جاده روستای کسرالدشت که کمتر کسی از نزدیک دیده است؛ در گودالی بزرگ در دل زمین، کوره آجرپزی و دستگاه خشتزنی از ۳۸ سال پیش آجر خانه‌ها و ساختمان گراش، لار و اوز را آماده می‌کند.
اسماعیل بلبلی، رییس اداره صنعت، معدن و تجارت؛ و محمدحسن زهراوی، از مدیران این کوره، اطلاعاتی به ما می‌دهند که جدید است و کمتر شنیده‌ایم؛ از سختی‌های کار و بارندگی و قطعی گاز که کار را لنگ می‌کند، تا گرمای کوره‌ها که به کار ادامه می‌دهند.
با زهراوی، استادکاران و کارگران زحمتکش این کوره و عکس‌های مجید افشار همراه می‌شویم تا ببینیم آجرهای خانه‌های ما از کجا آمده و چطور ساخته شده است.
یک کوره‌ی ۳۸ساله
هر گوشه را نگاه می‌کنی، خشت‌های خام آجر چیده شده و آجرهای نیم‌سوخته روی هم ریخته است. جایی که خاک‌ها در طی سال‌ها آجر شده است و حال گودال‌های بزرگ در دل زمین جامانده است.
محمدحسن زهراوی می‌گوید تاریخچه‌ی این کوره به حدود ۴۵ سال قبل می‌رسد؛ یعنی از سال ۱۳۶۷ شروع به کار کرده و از سال ۱۳۷۲ به بهره‌برداری رسیده است. زهراوی می‌گوید: «ابتدای کار این کوره با موتوربرق بوده و هنوز هم داریم و از سال ۱۳۸۰ برق وارد این کوره شد. این روستا دره پلنگی که بعد شد کسرالدشت هم بعد از ما شکل گرفت و برق تا چاه گلابی آمده بود، اما ما ۷-۸ کیلومتر باقی‌مانده را خودمان ادامه دادیم و برق را به کارگاه رساندیم.»
وای به روزی که باران بیاید!
اما خشت زدن، ارتباط مستقیم با باران دارد؛ فصل خشتزنی معمولا نباید در فصل بارندگی باشد. زهراوی می‌گوید: «آجرپزی از فروردین شروع می‌شود و تا آبان ادامه دارد؛ مدتی که بارندگی نیست و البته آفتاب داغ خشت‌ها را خشک می کند. با دستگاه البته می‌شود در طول زمستان هم خشت زد. هر خشت ۴۸ ساعت نیاز به آتش دارد و دمای داخلی ۱۵۰۰ درجه است و یک روز باید در کوره بماند تا سرد شود و بتوانند فردای آن روز بار بزنند. خشتی که در تابستان تولید می‌کنیم، پس از خشک شدن می‌توان در کوره گذاشت، اما در زمستان حدود ۱۰ روز طول می‌کشد تا به کوره برسد چون خشک نمی‌شود.»
خشتزنی امسال از اردیبهشت که بارندگی متوقف شده، شروع شده است. زهراوی از بارندگی تابستانه می‌گوید که پارسال حدود ۴۰۰ هزار خشت را خراب کرده و دوباره به کوره فرستاده شده است. خواجه‌پور که با زهراوی گفتگو می‌کند، می‌گوید: «پس شما از آن دسته هستید که می‌خواهید باران نیاید!» زهراوی می‌خندد و می‌گوید: «بله! آن طرف پدرم گله دارد و می‌خواهد باران بیاید و این سمت من دعا می‌کنم باران نیاید و کارگر بیکار نشود! خاب خدا وَ مَثَلِ که اینی؟!»
بارندگی تاثیر مستقیم بر تولید خشت دارد. زهراوی می‌گوید: «امسال هم گفتند بارندگی در مهرماه است. صبر کردیم و نیامد! اما وقتی خشت نداری مجبوری ریسک کنی. می‌گویی یا باران می‌آید و خراب می‌شود یا دستمان را می‌گیرد. الان هم چون می‌خواهند گاز را قطع کنند، خشت زدن را شروع می‌کنیم.»
خشت روی خشت: تولید برای شهرهای همجوار
شاید شما هم یکی از میل‌های مخروطی کوره‌های بسیار قدیمی سنتی را در جاده‌ی فرودگاه سمت لار دیده باشید که هنوز ایستاده است و نشان می‌دهد این منطقه از روزگاران قدیم خشت‌ساز بوده است. کوره‌ی فعلی با کوره‌ی قدیمی چه فرقی کرده است؟
زهراوی می‌گوید: «کوره‌ی دستی قدیم پایینش سوراخ داشت و از بغلش به مدت ۱۵ روز آتش می‌دادند. آجر که پخته می‌شد، آجرها را بار می‌زدند و انگار کوره‌اش خراب می‌شد و دوباره با همان آجرها کوره درست می‌کردند. اما الان چون کوره ثابت است، خشت‌ها را می‌گذارند و درها را می‌بندند و پخت می‌شود.»
زهراوی در مورد دستگاه‌های خشت‌زنی‌شان در طول این سال‌های می‌گوید: «دو دستگاه داشتیم حدود ۲۰ سال کار کرد و با دو دستگاه حدود ۴۵ کارگر مشغول به کار بودند. اما حالا با دستگاه اتوماتیک، کارگر کمتری نیاز است و مصرف آب دستگاه هم خیلی کمتر است. طول فرایند آماده شدن یک آجر ده تا دوازده روز است.»
و ادامه می‌دهد: «هر طاقِ کوره، هر پنج سال یک بار باید عوض شود و هزینه‌ی هر دهنه بالا است و نزدیک به پنج کامیون آجر می‌خواهد و هر یک حدود ۳۵ میلیون و زدن آجرهای جدید است. آجر که دو بار آتش بخورد، له می‌شود و به درد نمی‌خورد. سالی یک یا دو بار، قسمت بدنه را می‌تراشیم و لکه‌گیری می‌شود و اگر آجری افتاده، جایگزین می‌کنیم. این کوره از دل خاک برآمده است و بعد از حدود ۱۵ سال به‌دلیل فرسودگی خراب شده و دوباره یک طاق زده شده است.»
ضایعات آجرها هم قابل استفاده است؛ آنها برای خرد و نرم کردن داخل دستگاه ریخته و برای شیب‌بندی پشت بام استفاده می‌شوند.
اگر باران نباشد و گاز باشد، تولید بالا است. زهروای می‌گوید: «در حداکثرِ تولید تقریبا ۱۵ کارگر داریم و الان ۱۰ کارگر داریم. ظرفیت تولید دستگاه بزرگ روزی ۱۰۰ هزار خشت است اما همیشه این دستگاه فعال نیست.»
خشت‌های این کوره، بخش زیادی از مصرف شهرهای اطراف از لار، گراش، اوز تا بنارویه تا هرمود و شاه‌غیب را تامین می‌کند چون در این منطقه کوره‌ی دیگری نیست. نزدیک‌ترین کوره بعد از کوره‌ی زهراوی، هشتاد کیلومتر دورتر و در زروان سمت صحرای باغ قرار دارد و دومی سمت زرین‌دشت داراب است.
دقت و احتیاط: شرط کار در کوره
خواجه‌پور و مجید افشار، عکاس هفت‌برکه، به همراه زهراوی به بخش‌های مختلف کوره‌ی آجرپزی سر می‌زنند و کارگران مشغول کارند. خواجه‌پور می‌پرسد: «سخت‌ترین بخش کار کوره‌ی آجرپزی چیست؟» و زهراوی می‌گوید: «اینکه وقتی دستگاه روشن است و بخشی از آن خراب شد، پنج نفر پای آن بیکار می‌شوند. باید بتوانی سریع عمل کنی و این یکی دستگاه را راه‌اندازی کنی، وگرنه تولید قطع می‌شود و پایین می‌آید.»
زهراوی در مورد سختی‌های کار و اهمیت کار کارگران می‌گوید: «تک‌تک کارگران کارشان اهمیت دارد. اگر راننده نباشد خودمان می‌بریم، ولی اگر یکی از کارگران نباشند، کار پیش نمی‌رود و تخصصی است. به‌خاطر سختی کار، کمتر کسی سمت این کار می‌آید و تازه در تابستان که بحث دیگری است! تا اسم کار کوره را می‌آوری می‌گویند نه! سخت است! بی‌خوابی هم دارد و مثلا نیمه‌شب باید هر دو-سه ساعت یک بار، بیدار شوی و چک کنی.»
کار در کوره‌ی آجرپزی نیاز به مراقبت و دقت زیادی دارد و این شرط کار با دستگاه، به‌ویژه دستگاه پرسکار است. زهراوی می‌گوید بیشترین خطر متوجه کارگری است که در بالا مشغول پخت خشت است، که اگر سهل‌انگاری پیش بیاید، چون زیر این کوره آتش است، جان او به خطر می‌افتد.
یک خانه‌ی ۲۰۰متری و ۶۰ تُن آجر!
استاد احمد هم کنار کوره‌ها مشغول به کار است و در میانه‌ی گفتگو، گپی با صاحب کارش می‌زند. اصطلاح «گِل لگد کردن» را یکی از کارگران به زبان می‌آورد و آنها می‌خندند. اما اینجا این کار یعنی نان در آوردن.
زهراوی از قطعی گاز می‌گوید که بلای جان تولید در این کوره آجرپزی هم شده است: «از آذر تا بهمن، هر سال گاز را قطع می‌کنند و به کوره‌های آجرپزی هم رسیده است. در زمستان تولید پایین می‌آید و مصرف هم بالا است. برای بعضی‌ها تابستان ذخیره‌ی آجر برای فروش در زمستان به خاطر قطعی گاز است.»
یک خانه‌ی ۲۰۰ متری به چقدر آجر نیاز دارد؟ زهراوی پاسخ می‌دهد: «۵۰ تا ۶۰ تن آجر.» و بیشتر خانه‌های گراش با آجرهای همین کارگاه و کارگاه‌های کوار ساخته شده است.
عکس‌های مجید افشار از کوره آجرپزی به مناسبت روز ملی صنعت ساختمان، ادای احترامی به همه فعالان صنعت ساختمان در گراش است. صنعتی که در سال‌های اخیر از پایه‌های اصلی بازار و توسعه شهری گراش بوده است.
