هفت‌برکه – محمدامین نوبهار: خبر تازه‌ی سایت هفت‌برکه درباره سرنوشت قبرستان قدیمی گالستو (اینجا) بار دیگر موضوعی را پیش کشیده که گراش سال‌هاست با آن روبه‌روست: از بین رفتن محوطه‌های تاریخی شهر که بخشی از حافظه‌ی جمعی و تاریخ اجتماعی ما را در خود جای داده‌اند، اما به سادگی نادیده گرفته می‌شوند.
قبرستان‌هایی که تغییر کاربردی می‌دهند
این نخستین قبرستان تاریخی گراش نیست که تغییر کاربری می‌دهد و احتمالاً آخرین آن هم نخواهد بود. در دهه‌ی ۵۰ با گسترش شهر، قبرستان شیخ عبدالله به باغ ملی تبدیل شد؛ و قبرستان حاجی صدره جای خود را به پارک لاله داد. در سال ۱۳۹۵ قبرستان شیخ حسین در جریان محوطه‌سازی هفت‌برکه تسطیح شد؛ و قبرستان فخرآباد نیز پس از چند سال کشمکش، در سال ۱۴۰۰ به پارک محله‌ای تبدیل شد.
تغییر کاربری قبرستان‌های قدیمی گراش، روندی است که سال‌ها ادامه داشته است. در شهریور ۱۳۹۱ نشریه افسانه در گزارشی با عنوان «قبرستان‌ها بوستان می‌شود» از برنامه‌ی تبدیل این قبرستان‌ها به بوستان‌های محله‌ای خبر داد اما از آن زمان تاکنون، با وجود اعتراض علاقه‌مندان به میراث فرهنگی، قبرستان‌های دیگری نیز تغییر کاربری داده‌اند؛ بی‌آنکه برنامه‌ی مشخصی برای حفاظت از سنگ قبرها و آثار تاریخی آن‌ها اجرا شود.
با گسترش شهر، قبرستان‌هایی که زمانی بیرون از محدوده مسکونی بودند، امروز در میان محله‌ها قرار گرفته‌اند و از سوی دیگر، شهر به پارک، پارکینگ و فضاهای عمومی نیاز دارد و نمی‌توان انتظار داشت همه‌ی قبرستان‌های قدیمی برای همیشه به همان شکل و وسعت باقی بمانند. بنابراین، قرار نیست یک‌جانبه از حفظ تمام این محوطه‌ها دفاع کنیم و ضرورت‌های توسعه شهر را نادیده بگیریم.
اما تغییر کاربری قبرستان‌ها نباید به معنای از بین رفتن ارزش‌های تاریخی و اجتماعی آن‌ها باشد. ممکن است دیگر به زمین یک قبرستان نیازی نداشته باشیم، اما برای شناخت تاریخ شهر و زندگی گذشتگان، همچنان به کتیبه‌ها، نقش‌ها و حکاکی‌های به‌جامانده بر سنگ‌های آن نیاز داریم.
از سوی دیگر، هر طرح عمرانی، از جمله توسعه یک مسجد، باید با اصول شهرسازی، نیازهای محله و ارزش‌های تاریخی آن سازگار باشد. امروز ما تجربه‌ی موفق مرمت مسجد آخوند را پیش روی خود داریم که با تلاش علاقه‌مندان، حمایت خیران، همکاری متولیان مسجد و نظارت میراث فرهنگی انجام شد. این تجربه نشان می‌دهد که می‌توان فضاهای مذهبی را آباد کرد، بی‌آنکه ارزش‌های تاریخی آن‌ها نادیده گرفته شود.
ارزش هنری سنگ قبرها
از سوی دیگر گراش در گذشته، سنتی قابل توجه در خوشنویسی، کتیبه‌نگاری و حجاری سنگ داشته است. نمونه‌های این هنر را هنوز می‌توان در بعضی مساجد و قبرستان‌های شهر دید. سنگ‌های صندوقی و کتیبه‌هایی با نقش سرو، شیر، شمشیر و طرح‌های گل و گیاه، فقط نشانه‌ی محل دفن افراد نیستند؛ آثاری از هنر و فرهنگ دوره‌های گذشته‌اند.
کسانی که قبرستان شیخ حسین را پیش از تخریب دیده‌اند، سنگ‌های صندوقی و نقش‌های ظریف و زیبای آن را به خاطر دارند. هنگام جمع‌آوری سنگ‌ها گفته شد که قرار است در موزه‌ای به نمایش گذاشته شوند، اما پس از گذشت یک دهه، هنوز گزارش عمومی روشنی از محل نگهداری و وضعیت آن‌ها منتشر نشده است و مشخص نیست که این سنگ‌ها اکنون کجا هستند.
نمونه‌های دیگری نیز از این آثار پراکنده وجود دارد. چند دهه است که در مسجد علی‌بن‌ابی‌طالب، یک شیر سنگی و یک سنگ قبر صندوقی با کتیبه‌ای ارزشمند نگهداری می‌شود که به مرور زمان آسیب دیده‌اند. در گزارش سال ۱۳۹۱ نشریه افسانه نیز به وجود چندین شیر سنگی در قبرستان شیخ عبدالله اشاره شده است. امروز دست‌کم یکی از آن شیرها باقی مانده است؛ یادگاری از سنتی که بیشترِ آثارش را از دست داده‌ایم.
در حافظه‌ی شفاهی گراش نیز روایت‌هایی از جایگاه خوشنویسان قدیمی شهر باقی مانده است. درباره حاج‌بابا جراشی، کاتب کتاب «بهارستان» و «دیوان شیدای گراشی»، نقل می‌کنند که حاکمان نواحی دیگر و بنادر، برای خوشنویسی کتیبه‌هایشان، او را با احترام به شهرهای خود دعوت می‌کردند. این روایت نشان‌دهنده‌ی جایگاه خوشنویسی در گذشته گراش است. جالب آنکه امروز سنگ مزار او و خانواده‌اش نیز در قبرستان شیخ مشهدی اسماعیل قرار دارد و در معرض فرسودگی و نابودی است.
اهمیت تاریخی و اجتماعی قبرستان‌ها
اهمیت این سنگ‌ها فقط به هنر خوشنویسی و حجاری محدود نمی‌شود. امیرحسین نوبهار و زهرا خسروی در پژوهش «بررسی و ثبت سنگ‌نوشته‌های یادبود در مناطق جنوب مرکزی ایران»، ۳۴ سنگ‌نوشته را در شش نقطه از محله تاریخی بَرا بررسی کرده‌اند که ۱۳ مورد آن در مسجد حاج ابوالحسن و قبرستان گالستو قرار دارد که موضوع بحث ماست.
بسیاری از این سنگ‌ها که به سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۴۰۲ هجری قمری تعلق دارند، اساساً سنگ قبر نیستند، بلکه یادبود کسانی‌اند که دور از زادگاهشان درگذشته‌اند و نام شهرهایی مانند دبی، بندر لنگه، بحرین، شیراز و بندرعباس بر آن‌ها ثبت شده است.
نام افراد، تاریخ وفات، محل دفن و حتی تفاوت املای شهرها و القاب، اطلاعات ارزشمندی از زندگی مردم در گذشته به دست می‌دهد. این سنگ‌ها اسنادی از تاریخ مهاجرت، تجارت و ارتباط گراش با بنادر خلیج فارس هستند؛ تاریخی که شاید در بسیاری از اسناد رسمی نشانی از آن نباشد.
نکته جالب و حائز اهمیت این است که انتقال سنگ‌های تاریخی به مکان‌های دیگر، در گراش سابقه داشته است. در گذشته برخی سنگ‌ها و کتیبه‌ها را پس از تخریب قبرستان‌ها به مساجد و اماکن مقدس منتقل می‌کردند. نمونه شاخص آن، سنگ یادبود شیدای گراشی است که با وجود دفن او در کربلا، بر دیوار مسجد جامع گراش نصب شده و امروز بخشی از تاریخ این مسجد است. اما همه‌ی سنگ‌ها چنین سرنوشتی نداشته‌اند و بسیاری از آن‌ها از بین رفته‌اند.
امروز دست‌کم چهار قبرستان کوچک تاریخی در گراش باقی مانده‌اند که از نظر کتیبه‌نگاری و تاریخ محلی اهمیت دارند: گالستو در کنار مسجد حاج ابوالحسن، قبرستان حاج ابوالحسن در کنار هفت‌برکه، قبرستان آل‌دهباشی در کنار برکه حاج اسدالله، و قبرستان شیخ مشهدی اسماعیل.
در قبرستان حاج ابوالحسن، آرامگاه حاج ابوالحسن دهباشی، از خیران نامدار تاریخ گراش و واقف بزرگ‌ترین برکه مجموعه هفت‌برکه، قرار دارد. این قبرستان کوچک نیز نیازمند توجه و حفاظت است تا به سرنوشت دیگر قبرستان‌های تاریخی شهر دچار نشود.
پیشنهاد ایجاد موزه کتیبه‌ها و حجاری گراش
برای جلوگیری از نابودی و پراکندگی بیشتر این آثار، پیشنهاد مشخص این است که شهرداری، شورای شهر و اداره میراث فرهنگی، فضایی دائمی برای نگهداری و نمایش سنگ‌نوشته‌های تاریخی گراش ایجاد کنند؛ مجموعه‌ای با عنوان «موزه کتیبه‌ها و حجاری گراش» که می‌تواند با هزینه‌ای محدود، به یکی از جاذبه‌های فرهنگی شهر تبدیل شود.
یکی از مکان‌های مناسب برای این موزه، قبرستان آل‌دهباشی است؛ هرچند انتخاب نهایی باید با بررسی کارشناسی انجام شود. این قبرستان در اردیبهشت ۱۳۹۸، با خاکسپاری پیکر استاد احمد اقتداری، بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. آن زمان دیوار قبرستان بازسازی شد و امید می‌رفت که به محلی برای علاقه‌مندان تاریخ جنوب و خلیج فارس تبدیل شود، اما این فرصت به فراموشی سپرده شد و امروز حتی سنگ مزار احمدخان نیز به رسیدگی نیاز دارد. با این حال، دسترسی مناسب، همجواری با بناهای تاریخی برکه اسدالله، حمام دهباشی و مدرسه علمیه، و وجود آرامگاه اقتداری، همچنان این محوطه را به گزینه‌ای مناسب برای ایجاد موزه کتیبه‌ها و حجاری گراش تبدیل می‌کند.
در این موزه می‌توان سنگ‌های جمع‌آوری‌شده از قبرستان‌های قدیمی و آثار پراکنده و رهاشده را در کنار سنگ‌هایی که در آینده ناچار به جابه‌جایی آن‌ها خواهیم بود، به نمایش گذاشت. پیشنهاد این است که سنگ‌ها با الگوبرداری از شیوه قرارگیری اصلی‌شان در قبرستان‌های قدیمی، در محوطه آل‌دهباشی چیده شوند و مجموعه‌ای از کتیبه‌ها و حجاری‌های تاریخی گراش را شکل دهند.
اجرای چنین طرحی لزوماً به ساختمان یا فضای مسقف نیاز ندارد. یک محوطه با چیدمان اصولی، و تمهیدات حفاظتی متناسب با وضعیت هر سنگ می‌تواند کافی باشد. طرح اولیه این مجموعه نیز در صورت موافقت مسئولان قابل ارائه است و اجرای آن می‌تواند با مشارکت گروه سازنده موزه گراش انجام شود تا در آینده مکمل آن موزه باشد. در این زمینه می‌توان از تجربه‌ی موزه سنگ قبرهای فیشور نیز استفاده کرد.
بدیهی است که قرار نیست همه سنگ‌های تاریخی شهر به این مجموعه منتقل شوند. کتیبه‌هایی که در جای امن و تاریخی خود قرار دارند، مانند سنگ‌نوشته‌های نصب‌شده در مساجد، باید همان‌جا باقی بمانند. انتقال تنها برای آثاری پیشنهاد می‌شود که در معرض خطرند یا پیش‌تر جمع‌آوری شده‌اند و محل مناسبی برای نگهداری ندارند. این کار نیز باید با ثبت مشخصات و محل اولیه هر اثر، رعایت حقوق خانواده‌ها و نظارت میراث فرهنگی انجام شود.
اقدام فوری درباره قبرستان گالستو: فهرست‌برداری از سنگ قبرها
اما پیش از اجرای این پیشنهاد، یک اقدام فوری درباره قبرستان گالستو ضروری است: شهرداری، هیئت امنای مسجد و اداره میراث فرهنگی باید پیش از هرگونه تخریب، فهرست و تصاویر همه‌ی سنگ‌ها را ثبت کنند و به اطلاع عموم برسانند که هر سنگ به کجا منتقل می‌شود و مسئول نگهداری آن کیست. همچنین لازم است طرح توسعه مسجد و ملاحظات شهرسازی و میراث فرهنگی آن برای مردم روشن شود. قدمت بیش از ۱۵۰ سال نیز نباید تنها معیار حفاظت از سنگ‌ها باشد. ارزش یک سنگ ممکن است در خوشنویسی، نقش‌های آن یا اطلاعاتی باشد که درباره یک فرد، خانواده یا رویداد تاریخی ثبت کرده است.
سنگ‌های تاریخی گراش شاید ارزش مادی چندانی نداشته باشند، اما ارزش آن‌ها را نباید با قیمت بازار سنجید. هر سنگی که بدون ثبت و مستندسازی از بین می‌رود، ممکن است بخشی از تاریخ شهر را برای همیشه با خود ببرد.