هفت‌برکه: امیرحسین نوبهار و علی شمسی در مقاله‌ای با عنوان «بازار تاریخی گراش؛ بازخوانی تاریخی، اجتماعی و کالبدی یک فضای شهری از میان رفته» این بازار تاریخی را مورد مطالعه قرار دادند. پژوهشگران در این مطالعه به بررسی ابعاد مختلف بازار گراش به مرور سوابق تاریخی، ابعاد اجتماعی، ساختار معماری و شهرسازی این محوطه تاریخی پرداخته‌اند که به گفته آن‌ها نخستین پژوهش علمی در خصوص این موضوع است. نوبهار، دانش‌آموخته علوم سیاسی و پژوهشگر آزاد، و شمسی دانشجوی دکتری معماری در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر است.
مقاله «بازار تاریخی گراش» اولین بار در شانزدهمین کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری و مدیریت شهری ارائه شد. این کنفرانس ۱۲ تیر ۱۴۰۵ در تهران توسط سازمان بین‌المللی مطالعات دانشگاهی برگزار شد و در آن، ۹۸ مقاله در محورهای اصلی توسط ۱۷۹ پژوهشگر ارائه شده است. مجموعه مقالات شانزدهمین کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری و مدیریت شهری، در تاریخ ۱۹ مهر ۱۴۰۵ با شناسه ملی CUCONF16 توسط سیویلیکا نمایه‌سازی و منتشر شده است. مقاله «بازار تاریخی گراش» را می‌توانید به فرمت الکترونیک از سایت هفت‌برکه (اینجا) دریافت کنید.
امیرحسین نوبهار، یکی از نویسندگان این مقاله، درباره این موضوع می‌گوید: «بازار تاریخی گراش یکی مجموعه‌‌های مهم در فضای شهری پیش از نوسازی گراش بوده که به شکل بی‌رحمانه‌ای به فراموشی سپرده شده است. این مجموعه علاوه بر تأثیرات اقتصادی، بر شکل‌گیری هویت اجتماعی مردم شهر هم تأثیر گذاشته است. این بازار در کنار دیگر بازارهای تاریخی منطقه، روایت‌گر نوعی از زیست اجتماعی است که ما در این مقاله از آن به عنوان «سنت بازرگانی در جنوب مرکزی ایران» یاد کرده‌ایم.»
علی شمسی، دیگر نویسنده این مقاله، نیز با اشاره به بررسی‌های کالبدی انجام شده در این تحقیق می‌گوید: «بازار تاریخی گراش یک مجموعه متنوع و معماری بوده است که در طی تاریخ توسعه یافته است. از جمله بناهای مهم این بازار می‌توان به دو کاروانسرا، مسجد، آب‌انبار و راسته بازار اشاره کرد. ما در این مقاله، محدوده‌ی کلی و بناها را به صورت مستقل بررسی کرده‌ایم.»
در بخشی از مقاله می‌خوانیم: «بازار تاریخی گراش به عنوان یکی از مهم‌ترین فضاهای اقتصادی و اجتماعی این شهر، نقشی مؤثر در شکل‌گیری روابط تجاری و حیات شهری گراش در جنوب فارس داشته است، اما با گذشت زمان و در پی تغییرات شهر در دوره جدید، بخش عمده‌ی آن از میان رفته و داده‌های محدودی درباره آن باقی مانده است.»
نویسندگان این مقاله در خصوص چالش‌های این تحقیق نوشته‌اند: «پژوهش پیش رو، با توجه به اینکه پیرامون یک محوطه تاریخی ازبین‌رفته صورت گرفته، با چالش‌های بسیاری مواجه شده و بخش قابل توجهی از داده‌های خود را از منابع دست اول استخراج کرده است. از جمله پیچیدگی‌های این مقاله، نبود منابع کافی برای مطالعه بازار تاریخی گراش بوده است.»
در بخش بررسی تاریخی این مقاله آمده است: «پیشینه‌ی تاریخی بازار گراش تاکنون به‌درستی مشخص نشده است. این مهم دلایل متعددی دارد، از جمله اینکه بازار گراش، بر خلاف بسیاری از بازارهای تاریخی دیگر، به‌صورت متمرکز و در یک بازه‌ی تاریخی ساخته نشده است؛ بلکه به‌صورتی ارگانیک و بدون برنامه‌ریزی قبلی توسعه یافته است. همین امر موجب شده مطالعه بازار تاریخی گراش دشوارتر گردد. با این حال در برخی اقوال شفاهی گفته شده که نخستین بنای بازار گراش، کاروانسرای بزرگ در شرق مجموعه بوده و پس از آن به دلیل بارانداز کاروان‌ها در آن محل، راسته بازار و سایر بناها در امتداد کاروانسرا به سمت غرب شکل گرفته است.»
این مقاله در بررسی اجتماعی این بازار ضمن مرور نقش بازار در تحولات اجتماعی به معرفی اصناف و مشاغل بازار گراش در دو دهه پایانی حیات خود پرداخته است. خرده‌فروشی مواد غذایی، سلمانی، قنادی، فروش چوب و زغال، بستنی‌بندی، بزازی، پنبه‌زنی، خرازی، فرش‌فروشی، ماست‌بندی، قصابی، تره‌باری، ظرف و ابزارفروشی، پست، بانک، خشکبار و آسیاب گندم از جمله صنف‌های موجود در این بازار بودند. برخی از این اصناف، نظیر قصابی و تره‌باری، به‌صورت هفتگی برقرار می‌شده و برخی دیگر به‌صورت دائمی در این بازار حضور داشته‌اند.
در ادامه این پژوهش به کارکردهای اجتماعی بازار گراش و تحولات آن در دهه سی و چهل پرداخته شده است: بانک ایرانشهر، بانک اصناف ایران و بعدها بانک ملی ایران در این بازار مستقر بوده‌اند. در کنار موارد مذکور می‌توان به فعالیت‌های دیگری نظیر دوره‌گردی پهلوانان و معرکه‌گیری، فال‌گیری، تعزیه و شبیه‌خوانی در محوطه‌های مرتبط با این بازار اشاره کرد. عاملیت قند و شکر دولتی، عاملیت توتون و تنباکوی دولتی و دیگر شرکت‌های انحصاری آن دوران نیز در همین بازار فعالیت داشته‌اند.
مقاله حاضر در بررسی معماری بازار، بناهای بازار شامل کاروانسراهای شرقی و غربی، راسته اصلی بازار، مسجد و محوطه بازار را به تفکیک مورد بررسی قرار داده است و در پایان به روند زوال و فراموشی آن اشاره کرده و پیشنهادهای اولیه‌ای برای احیا و بازآفرینی بازار تاریخی گراش را ارایه کرده است. نویسندگان این مقاله گفته‌اند به دلیل محدودیت‌های کنفرانس نتوانسته‌اند همه‌ی یافته‌های خود در خصوص تاریخ بازار گراش را منتشر کنند و در تلاش هستند تا جزییات بیشتر را در پژوهش‌های آتی و در قالب‌های دیگری ارایه کنند.
