هفتبرکه: با نزدیک شدن به آغاز اجرای طرح پزشک خانواده ۰۳ در گراش در شهریور امسال، جلسه بررسی چالشهای اجرای نسخه ۰۳ پزشک خانواده، در فرمانداری گراش، و با حضور پزشکان عمومی و اعضای اجرایی این ستاد، برگزار شد.
مهمترین چالش اجرای طرح پزشک خانواده نسخه ۰۳، اعتراض پزشکان به پرداختی و چهار بار رایگان بودن ویزیت یکساله بیمار است. رعایت نشدن شان پزشک عمومی، در دسترس نبودن و جوابگو نبودن پزشک متخصص، و نبود آگاهی لازم در جامعه برای همکاری موثر با پزشک در سطح یک، از دیگر مشکلات اجرای این طرح است که از سوی پزشکان حاضر در این نشست مطرح شد.
به گزارش هفتبرکه، این نشست که روز یکشنبه ۱۱ مردادماه ۱۴۰۵ در فرمانداری و با حضور فرماندار، رییس دانشکده علوم پزشکی، دو تن از معاونان، نمایندگان بیمه سلامت، و چند نفر از پزشکان عمومی برگزار شد، دیدگاههای مختلف و موانع اجرای این طرح در گراش بررسی شد. اردیبشهت امسال، در نشستی در دانشکده علوم پزشکی (گزارش را اینجا بخوانید)، این نسخه معرفی و دانشکده علوم پزشکی گراش به عنوان یکی از دانشکدههای اجرای این طرح، آمادگیهای لازم زیرساختی، منابع انسانی، و نرمافزاری برای اجرای آن را اعلام کرد.
بخش اول: طرح پزشک خانواده ۰۳: از روی کاغذ تا اجرا
رییس دانشکده: این طرح ملی، مصوبه مجلس و لازمالاجرا است
در ابتدای این نشست، دکتر مهدی محسنزاده، رییس دانشکده علوم پزشکی گراش، از لزوم اجرای این طرح و ملی بودن آن سخن گفت. او با طرح دو سوال شروع کرد: «چه الزاماتی در شهرستان لازم است و چقدر آمادگی اجرای برنامهی پزشک خانواده و نظام ارجاع را داریم؟» دکتر محسنزاده سپس با مرور تاریخچهای از برنامه پزشک خانواده از نسخه ۰۲ در ۱۵ سال قبل، آغاز کرد و با تشریح نسخه ملی ۰۳ افزود: «در استان فارس از اواخر مرداد یا اول شهریور برنامه ۰۳ اجرا خواهد شد.»
دکتر محسنزاده در ادامه افزود: «آیا میتوانیم نظر بدهیم این طرح اجرا بشود یا نشود؟ و در اولویت چندم کشور است؟ در جلسات روسای دانشگاهها با حضور ریاست جمهوری بودند، نفر اول مدیریت اجرایی کشور یعنی آقای رییسجمهور در راس این برنامه است و برای همین وقتی در شهرستان هم مطرح میشود، در استان استاندار و در شهرستان مقام اول اجرایی، یعنی آقای فرماندار، به عنوان متولی اجرای آن معرفی میشوند. در یک سطح بالاتر از وزارت بهداشت مصوب شده و مصوبه مجلس است و لازم الاجرا است.»
او در مورد میزان الزام اجرای این طرح، در نقل قول مستقیمی از رییسجمهور گفت: «ایشان میگفتند، زمانی که من رییس علوم پزشکی تبریز بودم، و قبل از طرح پزشک خانواده، چیزی شبیه به این را اجرا کردیم و موفق دیدم. اگر هر کدام از شما اعتقادی به اجرای برنامه اجرای پزشک خانواده ندارید، همین الان استعفا بدهید و بروید. بعد هم وزیر بهداشت این طرح را به عنوان اولویت اول کشور مطرح کردند و بایستی به عنوان ضرورت اجرا شود.»
رییس دانشکده: یکی از رسالتهای ما فرهنگسازی است
دکتر محسنزاده در ادامه، فرهنگسازی در اجرای این طرح را لازمه اجرای موفق آن دانست و گفت: «افراد عامه جامعه میآیند و برای درمان خودشان تصمیم میگیرند و میگویند پزشک متخصص میخواهیم. به دنبال آن چیست؟ هزینههایی که بیمهها به ما نمیدهند، که نتیجه درخواستهای خودسرانه مردم است. در این طرح، نظام ارجاع پررنگ است. اینکه نظام ارجاع به دنبال آن گذاشتهاند و گفتهاند بایستی پزشک سطح اول شما اگر نیاز دید، ویزیت به سطح دوم را تجویز کند، کار بسیار درستی است. چون اگر نشود، همین وضعیتی که میبینیم خواهد بود. اگر بخواهیم سرانه سلامت کشور جای درستی هزینه شود، این برنامه بایستی اجرا شود. اگر غیر از این باشد، وضعیت بدتر میشود.»
رییس دانشکده علوم پزشکی ادامه داد: «چرا بیمارستان ما به خاطر مطالباتی که از بیمه دارد نتواند کمر راست کند؟ به خاطر تصمیمهای خودسرانه مردم. یکی از رسالتهای ما فرهنگسازی است تا مردم خودسرانه تصمیم به درمان نگیرند. البته عوض شدن فرهنگ به این راحتی و یک روز و دو روز نیست. این طرح از فیلترهای علمی زیادی و افراد مختلف رد شده و به شکل قانون در آمده و ما هم به عنوان لاین اجرا باید همت اجرای آن را داشته باشیم و شهرستان گراش با داشتن یک دانشکده علوم پزشکی، یک مجموعه درمانی و یک مجموعه جمع و جور، باید اتفاقا به بهترین وضعیت بتوانیم این را اجرا کنیم. شرایطی است که برای کل کشور است. از مجموعه علوم پزشکی درخواست دارم که بحث پزشک خانواده با تمام توان پای این برنامه باشید و از پزشکان محترم هم درخواست میکنم همکاری کنند و شاید الزاماتی است و اذیتکننده باشد، اما ما سعی میکنیم در کنار شما باشیم. و از جناب فرماندار هم میخواهیم هم حمایت معنوی و هم حمایت سیاسی برای اجرای این طرح در شهرستان داشته باشند.»
دکتر مهروری: این طرح روی کاغذ عالی است، اما در اجرا مشکلاتی دارد
دکتر سعید مهروری، معاون بهداشت دانشکده علوم پزشکی، در صحبتهایی کوتاه در مورد نسخه ۰۳ و نظام ارجاع گفت: «درخواست ما از جناب فرماندار این است که به عنوان پدر تمام ادارات اجرایی، یک سری موارد است که خارج از اختیارات ما است و نیاز به هماهنگیهای بیشتری است که جز با کمک شما نمیتوانیم این را اجرا کنیم. یکی از مواردی که پزشکان حق دارد بحث سرانهای است که به آنها اختصاص مییابد. طبق صحبتها میگویند تا یک سال آینده تامین شده و قرار نیست تاخیری داشته باشد. ولی همکاران پزشک همیشه نسبت به بیمهها دغدغه داشتهاند. از شما کمک میخواهیم که این موارد انعکاس داده شود. کل پزشک خانواده و نظام ارجاع بر پایه این است که بیمهها دارند چند جا ضرر میکنند و هزینه میدهند. یک نفر که دارد به چند متخصص مراجعه میکند و هزینه و فشار مضاعف بر بیمه وارد میشود. ما میخواهیم این فشارها را کم کنیم که با نظام ارجاع بشود مردم را آگاهتر کرد تا هم بحث پیشگیری را دنبال کنیم تا اصلا کار به درمان نکشد، و هم مردم بدانند کجا هزینه کنند.»
دکتر مهروری در مورد ایرادات و اصلاحات احتمالی طرح پزشک خانواده ۰۳ افزود: «این طرح روی کاغذ عالی است، اما در اجرا ممکن است مشکلاتی داشته باشد. در جلسه استانداری در مورد این مشکلات گفته شد و تقریبا مشکلات استان یکسان است و شهرستانها مشکلات مشابهی دارند. در نسخه ۰۳ اصلاحاتی آمده و یک جاهایی هم برای همکاران انعطاف داشتهایم تا کمترین ضرر به همکاران برسد و بهترین عملکرد را داشته باشند، اما انتظار داریم همکاران هم نقش خودشان را به خوبی ایفا کنند.»
کارشناس نسخه ۰۳: پزشک خانواده ۰۳ در حال حاضر عملیاتی شده است
در بخش بعد، زهرا صامت، کارشناس پزشک خانواده مجموعه علوم پزشکی، در ابتدا توضیحات مفصلی در مورد نسخه ۰۳ و نحوه انتخاب دانشکده علوم پزشکی گراش برای این طرح داد و گفت: «از هر شهرستان یک دانشگاه انتخاب شده و اجرای آن پایلوت نیست. از همان ابتدا و پس از پایشها و کسب هفتاد امتیاز وارد مرحله اجرایی شده و شامل ۶۴ دانشگاه از جمله دانشکده علوم پزشکی گراش میشود. نهایتا از یک شهریور برای ما هم باید اجرا شود. این برنامه جدید نیست و در سطح پزشک روستایی از سال ۱۳۸۴ اجرا شده و از سال ۱۳۹۲ در استانهای فارس و مازندران اجرا شد. قسمتی که الان پررنگ شده، بخش نظام ارجاع به سطح دو است. تمام دستورالعملهای نسخه ۰۳ کاملا بر اساس اسناد بالادستی است و باید اجرا شود.»
صامت در بخش دیگری از صحبتهایش به اطلاعات جمعیتی شهرستان پرداخت و گفت: «۵۶ هزار و ۷۸۸ نفر جمعیت کل شهرستان و جمعیت شهری ۴۳ هزار و ۹۲۸ نفر است. جمعیت بیمهشده ۳۲ هزار و ۶۶۰ نفر تحت پوشش بیمه و پزشک خانواده هستند. ارجاعات به سطح دو که نوبتگیری است، انجام شده و این زیرساختها در حال حاضر عملیاتی شده و همکاران در سطح یک و دو انگار کار خودشان را شروع کردهاند، هرچند تعرفهها هنوز اجرایی نشده. تعداد ویزیتها از ابتدای سال ۱۱ هزار ویزیت بوده، تعداد نوبت برای سطح دو، ۱۹۷ نوبت برای متخصصین بوده است که ۹۳ نفر مراجعه کردهاند. قسمت ارزشمند آن این است که هر ۹۳ تا بازخورد داشتهایم و طبق دسترسی به سامانه، بازخورد پزشک متخصص اجباری شده و ما صددرصد بازخورد را داشتهایم.»
او سپس تفاوتهای نسخه ۰۲ و ۰۳ را بررسی کرد و ضوابط به کارگیری پزشک خانواده، الزامات و مقررات را توضیح داد و افزود: «تا چهار ویزیت پزشک عمومی، در طول سال برای فرد رایگان است و پس از آن تا پنجاه درصد یعنی ۱۰۰ هزار تومان تعرفه تعلق میگیرد. ویزیت پزشک خانواده در طول سال، برای بیماران مزمن، بیماران صعبالعلاج، مادران باردار و کودکان زیر ۷ سال رایگان است.»
چالشهای اجرای طرح در شهرستان گراش
زهرا صامت افزود: «تمام تلاش این است که کمترین ارجاع را از سطح یک به دو داشته باشیم و از حضور غیرضروری فرد به سطح ۲ جلوگیری شود. اولویتبندی نوبتدهی در سامانه سیب، اول کلینیک مولیالموحدین گراش، دوم درمانگاه شهید هاشمیزاده لار، سوم بیمارستان امیدوار اوز، بعدبیمارستان علیاصغر بیرم و سپس کلینیک تخصصی جهرم و اولویت آخر درمانگاه شهید مطهری شیراز است. نوبتدهی الکترونیکی انجام میشود و در مواردی که فوری است پزشک خانواده میتواند نوبت تلفنی هم بگیرد. خانوارهای غیرایرانی از واحدهای دولتی میتوانند خدمات دریافت کنند، اما خدمات با اعمال تعرفه دوبرابری است.»
این طرح چالشهای زیادی برای اجرا در شهرستان دارد. صامت در این خصوص گفت: «چالشهای اجرای برنامه، کمبود نیروی انسانی هم در بخش خصوصی و هم در بخش دولتی است. طبق اعلام همکاران بخش خصوصی، کمبود ۲ ماما در بخش خصوصی و یک ماما در بخش دولتی، به ازای هر ۳۰۰۰ نفر وجود دارد. ۵ مراقب سلامت نیاز است و یک پزشک هم لازم است. عدم امکان نوبتگیری در مرکز ارد؛ افزایش ظرفیت نوبت پزشکان سطح یک؛ عدم مشاهده اسامی برخی متخصصین در سامانه سطح یک؛ اعتراض پزشکان خانواده در ظرفیت محدود نوبتدهی و حذف اولویتهای نوبتدهی بیرم و اوز؛ نبود زیرساختهای مناسب در مطبهای خصوصی؛ تمامی پزشکان متقاضی شیفت صبح بودند؛ محدودیتهای سازمانهای بیمه در دو شیفت کردن مرکز خدمات جامع سلامت محمد رسولالله. خواستیم با ظرفیت پزشکان دولتی دوشیفته کنیم. قرار دادن یک پزشک در صبح و یکی در عصر برایشان سخت است. اگر بشود شیفت در چرخش باشد، بهتر است که تا الان مخالفت شده و اگر از طریق فرمانداری امکان بررسی آن باشد، خوب است. از طرفی، هنوز از طرف سازمانهای بیمهگر تعرفهها نه در سطح یک و نه سطح دو، اعمال نشده است. عدم پرداخت سرانه به پزشکان؛ جابهجایی جمعیتی که موجب نارضایتی مردم است؛ و نبود نماینده بیمه تامین اجتماعی در منطقه.»
دکتر محقق: در دنیا در سطح جهانِ اول اینطور خدماتی ارائه میدهند
سپس دکتر سید جواد محقق، معاون بهداشت و درمان دانشکده علوم پزشکی؛ موضوعات کلی این طرح را بررسی کرد. او گفت: «یک خدمت عمومی کشوری میخواهد ارایه شود که خیلی از کشورهای خلیج شاید نتوانستهاند اجرا کنند، چون افراد توانمند و پزشکان ماهر و کسانی که این ایده را داشته باشند، ندارند. آیا این طرح علمی است یا نه؟ ایراد در پرداختها است و این ایراد بجایی هم است و دولت باید شدیدا به این موضوع بپردازد. این طرح که در جهان اول دارد اجرا میشود و عدالت در ارایه خدمات درمانی است. سطح دو متخصصینی هستند که در هشت رشته تعریف شده است. تا حالا هشت تا از پزشکان ابراز تمایل کردهاند. برخی رشتههای جراحی هنوز پزشکان پای کار نیامدهاند. و این که الزام است یا نه منتظر دستورالعمل وزارتخانه هستیم. زیرساختها مهیا شده و فضای فیزیکی آن از قبل بوده است. چیزی که داریم واقعا افتخار برای کشورمان است. حوزه خلیج همه دیدهاید، واقعا فشل است و اینکه خانوادهای از قبل از تولد مراقبت بشود، در دنیا در سطح جهان اول اینطور خدماتی ارائه میدهند.»
بیضایی: نوبتگیری سطح دو و راهاندازی ایستگاه ارجاع انجام شده است
مهندس علی بیضایی، مسئول واحد مدیریت اطلاعات جامع بیمارستانی HIS بیمارستان امیرالمومنین علی(ع) گراش، در توضیحاتی گفت: «در حوزه درمان از همان ابتدا به دستور هیاترییسه مبنی بر لزوم اجرای نسخه، نقشه را با معاونت بهداشت پیادهسازی کردیم و جزو دانشگاههایی بودیم که نقشه ارجاع سریع به نتیجه رسید. الان هم این نوبتدهی برقرار است. راهاندازی ایستگاه ارجاع در سطح دو، که بیمار در بدو مراجعه میکند و پذیرش شود و این هم انجام شده است. اینکه مردم از تعرفهها آگاه بشوند خیلی مهم است. مهمترین مورد این است که فشار به بخش اورژانس در گراش به شدت بالا میرود. شاید برخی اورژانس را راه فرار نظام ارجاع تلقی کنند. به نظرم از الان باید اورژانس را ویژه ببینیم. این پیشبینی هست که بار مراجعات به اورژانس با رجوع بیمار در ساعات پایانی شب به این بخش، بالا برود. ارجاع به پاراکلینیکها و داروخانهها هم جدی است و نمیدانم در این حوزه چه اتفاقاتی باید بیفتد، چون بار سنگینی به بیمار میآید.»
بخش دوم: مشکلات پزشکان عمومی برای اجرای طرح
بخش اصلی و درازمدت جلسه، صحبتهای پزشکان عمومی بود. نارضایتی از طرح پزشک ۰۳ نظر جمعی پزشکان عمومی حاضر در جلسه بود. در این بخش، دکتر مرتضی فتحی، دکتر محمدرضا تاجبخش، دکتر عبدالرضا ایزدی، دکتر شکراله عبداللهی شمسی، و دکتر مصطفی حسینی از پزشکانی بودند که مشکلات و چالشهای موجود برای همکاری در این طرح را مطرح کردند. عدم پرداخت بهموقع بیمه، درخواستهای نابهجای بیمار برای تعدد نوبتدهی، جوابگو نبودن پزشک متخصص، شیفتبندی نامناسب، عدم فرهنگسازی و رعایت نشدن شان پزشک عمومی، از جمله مشکلاتی است که پزشکان برای همکاری در این طرح دارند.
دکتر تاجبخش در ابتدا گفت: «یکی از معضلات اصلی بعد از بحث پرداخت، رایگان بودن فرانشیز است. از االان که شروع نشده، پشت سر هم زنگ میزنند و از نظر تعداد مراجعه واقعا فرسوده خواهند کرد. قبلا هم فرانشیز گرفته نمیشد و نتیجه را دیدهایم. مراجعه رایگان چیزی است که قبلا امتحان شده و باعث فرسودگی میشود و دیگر به هیچ کاری نمیتوانی برسی. بحث فرانشیز خیلی چالش جدی است. اگر از رایگان بودن بیرون بیاید، خیلی از مسائل حل میشود.»
دکتر عبداللهی شمسی نیز انتقادات زیادی به این طرح از جمله در بحث نوبتگیری برای سطح دو و رعایت نشدن شان پزشک عمومی داشت.
دکتر مرتضی فتحی در توضیحاتی افزود: «کمبود ما نبود آگاهی و خرد جمعی است. متاسفانه نسخه ۰۳ را از کشورهایی مثل انگلیس کپی کردهاند. ساعت کاری عصر زدهاند ۲ عصر تا ۹ شب؛ الان ۲ عصر در شهر کسی هست؟! این سیستم در اصل همان ۰۲ است. با تمام نواقصی که دارد. سه ماه بعد همه سردرگم هستند. نمیتوانید نظام ارجاع را اصلاح کنید تا خرد جمعی نباشد. شش ماه است کشور درگیر جنگ است. واقعبین باشیم. یک مشت بیسواد بالادستی ما را بازیچه خودشان کردهاند، با توجه به عدم موجودی مالی. حالا مسائل مادی را بگذاریم کنار. اصلا اینها در جامعه ما قابل اجرا است؟ اصلا که نیست. این هم برنامهای است برای ورشکست کردن جامعه. کاری به چپ و راستش ندارم. این سیستم از نظر مالی عواقب خیلی بدی دارد. ما دردمان ارجاع است، ارجاعی صورت نمیگیرد. امکانات این را نداریم. من هم دوست دارم سطح آگاهی مردم آنقدر بالا باشد که حرف من را بپذیرد، اما وقتی نمیپذیرد، نمیشود به زور به مردم تحمیل کرد.»
دکتر ایزدی نیز گفت: «نسخه ۰۳ در برخی زمینهها، شان پزشکان عمومی را رعایت نکرده و شان پزشک را زیر سوال برده است. ما به این طرح اعتقاد داریم، اما مشکل ما در شیوهی اجرای آن است. این ساز و کار نه برای پزشک مفید است و نه در درازمدت به نفع مردم است. درخواست ما از فرماندار این است که این جلسه تشریفاتی نباشد. یک گام عملی بردارید و به گوش مسئولین بالادستی برسانید. هرچند شخصا اعتقاد دارم اشکالات این برنامه رفعنشدنی است، حتی این شش ماه آزمایشی.»
نمایندگان بیمه: مشکل در بودجه و زمان واریز است
در بخش پایانی خانم بهاری، که به همراه آقای احمدی به عنوان نمایندگان بیمه، حاضر شده بودند، در پاسخ به ابهام قرارداد پزشکان با بیمه، گفت: «سامانه بیمه طوری طراحی شده که ما داریم سرانه را به پزشکان خانواده پرداخت میکنیم و سامانههای بیمهگر نیازی به اعلام پرداخت سرانه روی سیستم ندارند. همین سامانه برای متخصصین هم قابل اجرا است و به محض اعلام، اجرا میکنیم. دسترسی سامانهها تعریف شده و خود پزشکان آموزش دیدهاند و تعرفه پزشکان عمومی نیازی به اعمال روی سامانه ندارد. بحث حق بیمه بیمهشدگان و ارزیابی بیمهشدگان است که باید مراجعه و بیمهشان را تمدید کنند. بحث متخصص هم پنل ارجاع فعال است. فقط مساله پاداش است. ما فعلا در بخش روستایی هیچ هزینهای برای اختصاص پاداش ارجاع به پزشک متخصص نداریم. بحث پزشک خانواده برای ارجاع، در حالت متمم پرداخت میکنیم. از نظر سامانهای ما مشکلی برای پرداخت نداریم و مشکل سر بودجه و زمان واریز است.»
فرماندار: این طرح کمک به منافع ملی است
یعقوب میرزایی قیری، فرماندار گراش، در صحبتهایی پس از خیر مقدم به پزشکان، در مورد تاریخچه نسخه پزشک خانواده صحبت کرد که از آمریکا شروع میشود. میرزایی قیری در مورد اهمیت نسخه ۰۳ گفت: «هدف پزشک خانواده و نظام ارجاع، به اعتبار تشخیصی آن از سوی پزشک عمومی، و صرفهجویی در وقت و هزینه و کمک به منافع ملی است. کشورهای دور و بر خودمان، مانند فلسطین و عربستان هم بعد از سال ۱۹۷۲ به این برنامه پیوستهاند. حداقل الان ۶۰ تا ۷۰ کشور در دنیا نظام ارجاع در آنها اجرا میشود. ممکن است چالشهایی داشته باشد. بسترهای فیزیکی، فکری، منابع انسانی در ۰۳ دیده نشده است. هزینه و فضا و امکانات میخواهد که شاید مقدور نباشد. بستر و محور اصلی برای اجرای پزشک خانواده و نظام ارجاع، پزشک است.»
میرزایی افزود: «بزرگترین سرمایه هر جامعه سلامت آن است. این طرح بسیار علمی و جالب است و اگر اجرا شود سرجمع آن میشود پرونده سلامت ملی که جوهره کار است. هر کدام در این پرونده که متشکل از ۹۰ میلیون جمعیت است، دخیل باشیم، یک حرکت بسیار عظیمی در حوزه سلامت است که متاسفانه در حوزه سلامت، ما خیلی دارو مصرف میکنیم و در مقایسه با خیلی از کشورها بر خلاف خیلی از امکاناتی که داریم، ظرفیت منابع انسانی پزشکی خوبی داریم.»
میرزایی پرسید: «آیا این طرح را ول کنیم؟ از طرفی هم این طرح، طرح ملی است و اگر ول کنیم چه کسی بیاید شروع کند؟ در کشوری که ساختارهای غلط وجود دارد، ممکن است ما یک نسل تلفشده باشیم. ما بگوییم این مسایل و مشکلات وجود دارد و برویم کنار، چه کسی اجرا کند؟ مشکلات وجود دارد و قطعا انعکاس میدهیم. بسترها باید فراهم باشد، چون میخواهیم الگو ارائه بدهیم. من هم اعتقاد دارم الان زمان اجرای این نیست، اما در چارچوب ساختار موجود بالاخره ارائه دادهاند و تکلیف کردهاند. اینقدر باید بگوییم این مشکلات وجود دارد، تا اینها حل شود. ما اگر نیمهکاره ول کنیم، نسل بعد هم باید از دوباره شروع کند و معضلات تمام نمیشود. یک شروع حتی ناموفق، بهتر از این است که اصلا شروع نکنیم. همهی آنها که طرح را نوشتهاند هم میدانند این مشکلات هست اما شاید ناگفتههایی است که نمیشود گفت. اما باید سرنوشت خوب برای نسلهای آینده رقم بزنیم. همانطور که تا الان دوام آوردهایم، الان هم دوام بیاوریم. شاید ۰۳ بهتر از ۰۲ شد. شما پزشکان اصل کار هستید و ما در کنار شما بتوانیم یک طرح نظام ارجاع موفق داشته باشیم. رسانهها هم روی این موضوع کار کنند که بیماران طلبکار پزشکان نشوند. ما مسایل و مشکلات کارشناسیشده را ارجاع میدهیم.»
قرار است نسخه ۰۳ پزشک خانواده از شهریورماه در گراش هم آغاز شود. این طرح چالشهای زیادی را پیشرو دارد و باز هم خبرهایی از آن خواهید شنید. با همه چالشها امید طراحان این است که خدمات بهداشتی در دسترس همه اقشار قرار بگیرد.
